گروه اندیشه: دکتر علی هاشمی دبیرکل ستاد مبارزه با مواد مخدر، جانشین رئیسجمهور در دوره اصلاحات، و رئیس کمیته مستقل مبارزه با مواد مخدر در دبیرخانه مجمع تشخیص مصلحت نظام ، با نگارش یادداشتی در کانال تلگرامی خود به «آداب نقد» پرداخته است. این مطلب با تکیه بر آیات قرآن، سیره علوی و ادبیات کلاسیک، بلوغ جامعه را در گرو فرهنگ گفتوگو و شیوه رخداد اختلاف و حل آن میداند. نویسنده ضمن تفکیک «ابطال فکر» از «تحقیر انسان»، تأکید میکند نقد ماندگار و طنز فاخر باید با زبان استدلال، انصاف و حفظ حرمت، حقیقت را عیان سازند. این مطلب را در اداماه می خوانید:
****
یکی از نشانههای بلوغ یک جامعه، نه میزان موافقت مردم با یکدیگر، بلکه شیوه رخداد و حل اختلاف آنان است. جامعهای که مخالفانش با استدلال سخن میگویند، رو به رشد است؛ اما در جامعهای که زبان دشنام بر زبان دلیل غلبه کند، پیش از آنکه رقیب ببازد، اخلاق را باخته است.
قرآن کریم، حتی در برابر سرسختترین دشمنان نیز راه ادب را میآموزد: «ادْعُ إِلَیٰ سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ» دعوت کن با حکمت و اندرز نیکو، و با بهترین شیوه به گفتوگو بپرداز.
و در جایی دیگر میفرماید: «وَلَا تَسُبُّوا الَّذِینَ یَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ...» (انعام، ۱۰۸) حتی به معبودان مشرکان ناسزا نگویید، مبادا آنان نیز از روی نادانی به خداوند اهانت کنند. این آیه، منشور اخلاق گفتوگوست؛ یعنی هدف، پیروزی حق است، نه پیروزی خشم.
امیرمؤمنان هنگامی که شنید یارانش در جنگ صفین به سپاه مقابل دشنام میدهند، فرمود: «من خوش ندارم که شما دشنامدهنده باشید؛ کردارشان را توصیف کنید و خطاهایشان را بیان نمایید، که این سخن به حقیقت نزدیکتر و در عذر، رساتر است.»
چه درس بزرگی! حتی در میدان جنگ نیز زبان مؤمن، زبان هتاکی نیست. نقدِ درست، شخصیت انسان را هدف نمیگیرد؛ عملکرد، اندیشه و تصمیم او را نقد میکند. میان «ابطال یک فکر» و «تحقیر یک انسان» فاصلهای به وسعت اخلاق وجود دارد.
طنز نیز چنین است. طنزِ فاخر، چراغی است که تاریکی را نشان میدهد؛ اما طنزِ آلوده به فحاشی، خود بخشی از همان تاریکی میشود. هنر طنز آن است که مخاطب را به اندیشیدن وادارد، نه آنکه تنها او را بخنداند یا خشمگین کند.و مولانا ره سروده است:
«از ادب، پرنور گشته است این فلک
وز ادب، معصوم و پاک آمد مَلَک»
نقدِ ماندگار، چند ویژگی دارد:
- حقیقت را بر هیجان مقدم میدارد.
- سند و استدلال میآورد، نه برچسب و ناسزا.
- میان نقدِ رفتار و تخریبِ شخصیت تفاوت قائل است.
- انصاف را حتی درباره مخالف حفظ میکند.
- راه اصلاح را نشان میدهد، نه فقط خشم را فریاد میزند.
- زبانش محکم است، اما حرمت انسان را نمیشکند.
چه بسیار سخنان حقی که به سبب زبان تند، شنیده نشدند؛ و چه بسیار نقدهای مؤدبانهای که دلها را تکان دادند. حق، برای اثبات خود، محتاج فحش نیست؛ همانگونه که خورشید برای اثبات روشنایی خود، نیازی به فریاد ندارد.
اگر میخواهیم جامعهای آزاد، عادل و اخلاقی داشته باشیم، باید فرهنگ گفتوگو را از خود آغاز کنیم. قلمی که به جای ناسزا، استدلال مینویسد؛ زبانی که به جای تحقیر، حقیقت را بیان میکند؛ و طنزی که به جای شکستن حرمت انسانها، پرده از خطاها برمیدارد، بیش از هزار فریاد اثر خواهد داشت.
۲۱۶۲۱۶
نظر شما