کسی که با مردم فقیر مانند پدر و مادرش رفتار می کرد

قرآن کریم در سوره ضحی بعد از بیان ملاطفت و تکریم خداوند نسبت به پیامبر اکرم صلوات‌ الله‌علیه، به بیان رحمت رحیمیه حضرت حق به پیامبر می‌پردازد و می‌فرماید: "اَلم یَجدکَ یتیماً فَآوی* وَ وَجَدَکَ ضالَّاً فَهدی* وَ وَجَدَکَ عَائِلًا فَأَغْنَیٰ"۱

از لطائف دل‌نشین این آیات سخن خداوند در باره حبیب خود و دردانه هستی باشد که: اولاً خداوند خود را مربی و کافل آن حضرت معرفی می‌کند با آن‌که یتیم عبدالله بعد از دست دادن پدر و مادرش، تحت تکفل و سرپرستی حضرت عبدالمطلب و حضرت ابوطالب درآمد ولی در واقع این دست خداوند بود که او را کفالت و سرپرستی کرد و مأوی و پناهش شد.لذا بعد از آن سوگند "به ضحی و لیل" - سوگند به آیات ، در اصل سوگند به خود است، چون آیه بازنمای صاحب نشان باشد.- از رحمت مستمر و بلاانقطاع خویش نسبت به حضرت می‌گوید که "مَا وَدَّعَکَ رَبُّکَ وَمَا قَلَیٰ"۲ که پروردگارت تو را رها نکرده و مورد خشم قرار نداده است وبی‌مهری نورزیده است" بلکه همواره و بی‌انقطاع مستغرق در مهر حضرتش بوده است. 

ثانیاً، از ظرایف دیگر آن‌ باشد که فرمود، اگرچه پیامبر از کودکی و در همه عمر تا بعثت هیچ‌گاه بندگی غیر او نکرد اما مقام‌نبوت و علم و کتاب را نداشت و خداوند به لطف خویش به او عنایت کرد و در اوج نشاند و دانایی، کتاب و ردای نبوت بدو بخشید، چنان‌که فرمود:"وَکَذَٰلِکَ أَوْحَیْنَا إِلَیْکَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا مَاکُنْتَ تَدْرِی مَاالْکِتَابُ وَلَا الْإِیمَانُ"۳ همان گونه روحی را [چون قرآن] از امر خود به تو وحی کردیم. تو [پیش از این] نمی دانستی کتاب و ایمان چیست؟"

 ثالثاً، فرمود، حال که چنین نعمت، لطف‌ و عنایت‌خاصی به  تو کردیم، تو هم که مظهر اسم اعظم رحیم خداوندی، به شکرانه این نعمت چنین باش و یتیم را به رحمت‌خویش پذیرا باش و او را کفالت و کفایت کن و از خود مران و مرنجان."فَأَمَّا الْیَتِیمَ فَلَا تَقْهَرْ"۴ 

راابعاً، فرمود: "وَأَمَّا السَّائِلَ فَلَاتَنْهَرْ"۵ پس سائلان را نیز به مهر آرام‌شان ساز و به خشونت و کلام درشت ساکت‌شان مساز!

ظرافت در آن باشد که فرمود: "فلاتنهر"،چنان‌که درحق‌ والدینی که در فرتوتی و پیری نیاز به مراقبت دارند، فرمود، با آنان به درشتی سخن نگویید و روی ترش نکنید و با ایشان به ملایمت باید سخن گفت. 

"وَقَضَیٰ رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ وَبِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَانًا  إِمَّا یَبْلُغَنَّ عِنْدَکَ الْکِبَرَ أَحَدُهُمَا أَوْ کِلَاهُمَا فَلَا تَقُلْ لَهُمَا أُفٍّ وَلَا تَنْهَرْهُمَا وَقُلْ لَهُمَا قَوْلًا کَرِیمًا"۶
"و پروردگارت فرمان قاطع داده است که جز او را نپرستید، و به پدر و مادر نیکی کنید؛ هرگاه یکی از آنان یا دو نفرشان در کنارت به پیری رسند[چنانچه تورا به ستوه آورند] به آنان اُف مگوی و بر آنان پرخاش مکن، و به آنان سخنی نرم و شایسته بگو."

در حق سائلان نیز فرمود،چنین رفتار کنید، خواه سائلانِ علم و معرفت باشند، خواه طالبان معنا و فضیلت و خواه حاجت‌مندان درهم و دینار، با مهر برخورد کن و تحت لوای رحمت؛ آرام‌شان ساز، نه آن‌که با برخوردی نامهربانانه به سکوت وادارشان کنی و یا به کلام تند آنان را برانی!

حضرتش که خداوند خُلق او را به نام بزگ خویش می‌ستاید و می‌فرماید: "وَإِنَّکَ لَعَلَیٰ خُلُقٍ عَظِیم"۷ تجلی تام این کلام حق تعالی و مظهر رحمت او بوده و هست. چنان‌که از امام‌سجاد علیه‌السلام آورده‌اند:
"هر وقت حضرت چیزی به سائل و مستمند می‌داد، دست خود را می‌بویید و می‌بوسید و از چهره سر و صورت پایین می‌آورد و می‌فرمود، این دست قبل از این‌که به دست نیازمند برسد به دست خدا رسیده است؛ زیرا خداوند می‌فرماید: "یَقْبَلُ التَّوْبَةَ عَنْ عِبادِهِ وَ یَأْخُذُ الصَّدَقات"۸

و امیرمؤمنان ‌علیه‌السلام فرمودند: "إِنَّ الْمِسْکِینَ رَسُولُ اللَّهِ، فَمَنْ مَنَعَهُ فَقَدْ مَنَعَ اللَّهَ وَ مَنْ أَعْطَاهُ فَقَدْ أَعْطَی اللَّهَ"۹ بینوایی که از تو چیزی می‌طلبد، فرستاده خداست، کسی که او را چیزی ندهد، گویی حق‌خدا را ادا نکرده است و هر که بدو عطایی کند، حق خدا را ادا کرده است.
لذا رسول‌خدا سائلان را دوستان خداوند می‌داند "الفُقَراءُ أصدِقاءُ اللّه"۱۰ و ایشان را عزیز می‌شمرد و تکریم‌شان می‌کرد چه بینوای مادی بوده و چه نیازمند معنا و علم. از نعمت خداوند و دوستان او می‌پنداشت و ارج می‌نهاد.

۱-ضحی،۶_۸
۲-همان،۳
۳-شوری،۵۲
۴- ضحی،۹
۵- همان،۱۰
۶--نساء،۲۳
۷-قلم،۴
۸-وسائل‌الشیعه،ج۴،ص۳۰۳
۹- نهج‌البلاغه،حکمت،۳۰۴
۱۰- الفردوس،ج۳ص۱۵۷ 

* رئیس کمیته فرهنگی و آموزشی ستاد مرکزی اربعین