ریحانه اسکندری: صدایی که زمانی از رادیوهای خانهها شنیده میشد و بعدها روی ترانههای فیلمهای سینمایی نشست، برای سالها یکی از شناسههای موسیقی ایران بود؛ صدایی که به دلیل قدرت و گسترهاش لقب «پهلوان آواز» را برای صاحبش به همراه آورد. ایرج تنها یک خواننده نبود؛ بخشی از تاریخ موسیقی و فرهنگ شنیداری چند نسل از ایرانیان بود.
از خالدآباد تا تهران؛ کودکی در خانوادهای اهل آواز
حسین خواجهامیری در ۱۱ دی ۱۳۱۱ در خالدآباد نطنز در خانوادهای اهل موسیقی متولد شد؛ هرچند در برخی منابع سال تولد او ۱۳۱۳ نیز ذکر شده است. موسیقی برای او از کودکی آغاز شد. پدرش، نعمتالله خواجهامیری، صدایی خوش داشت و با ردیف موسیقی ایرانی آشنا بود و آموزش آواز را از همان سالهای نخست زندگی به فرزندش آغاز کرد.
پدربزرگ ایرج نیز از خوانندگان شناختهشده دوره ناصرالدینشاه قاجار بود و همین پیشینه خانوادگی، موسیقی و آواز را به بخشی از زندگی او تبدیل کرده بود. ایرج از کودکی در مراسم تعزیه حضور پیدا میکرد و نزد تعزیهخوانانی که با دستگاهها و ردیف موسیقی ایرانی آشنایی داشتند، آواز میآموخت.
اما مسیر زندگی او قرار نبود تنها به یک خواننده محلی یا شاگرد آواز محدود شود. نوجوانی ایرج با مهاجرت به تهران و ورود به فضای حرفهای موسیقی همراه شد.
دیدار با صبا؛ آغاز یک مسیر حرفهای
پس از پایان تحصیلات ابتدایی، ایرج راهی تهران شد. در یکی از مهمانیها، صدای او توجه حمید وفادار، برادر مجید وفادار، آهنگساز شناختهشده، را جلب کرد. همین آشنایی باعث شد ایرج به ابوالحسن صبا معرفی شود.
این دیدار نقطه عطفی در زندگی هنری او بود.
ایرج از سال ۱۳۲۶ به مدت حدود دو سال نزد صبا به فراگیری موسیقی پرداخت و دانستههای خود را در آواز و موسیقی ایرانی تکمیل کرد. صبا که استعداد او را تشخیص داده بود، او را به ابراهیم منصوری، از چهرههای فعال رادیو ایران، معرفی کرد. به این ترتیب، ایرج بدون آنکه مانند بسیاری از خوانندگان برای ورود به رادیو از آزمون معمول عبور کند، فعالیت خود را با ارکستر منصوری آغاز کرد.
این آغاز حضور یکی از مهمترین صداهای تاریخ موسیقی ایران در رادیو بود.
چرا «ایرج» شد؟
نام واقعی او حسین بود؛ اما نامی که بعدها میلیونها نفر با آن شناختند، نام برادرش بود.
ایرج در سالهای فعالیت هنری خود همزمان در دانشکده افسری تحصیل میکرد و به دلیل محدودیتهای موجود در ارتش، نمیتوانست با نام واقعی خود در برنامههای هنری حضور داشته باشد. به همین دلیل نام «ایرج»، نام برادرش، را به عنوان نام هنری انتخاب کرد.
این نام بعدها چنان با صدای او گره خورد که «حسین خواجهامیری» برای بسیاری از مخاطبان تبدیل به همان «ایرج» شد؛ خوانندهای که صدایش را از رادیو میشنیدند.
دانشکده افسری و دوستی با گلپا
ایرج در سال ۱۳۲۹ وارد دانشکده افسری ارتش شد. با این حال، فعالیت موسیقاییاش را متوقف نکرد. او شبهای جمعه در برنامه ارتش حضور پیدا میکرد و با ارکستر محمدعلی بهارلو برنامه اجرا میکرد.
در سال ۱۳۳۰، اکبر گلپایگانی نیز وارد دانشکده افسری شد و از همان دوره دوستی میان دو خواننده شکل گرفت؛ دوستیای که سالها ادامه داشت.
در همین سالها، ایرج با ارکسترهای مختلفی همکاری کرد؛ از ارکسترهای ابراهیم منصوری و عبدالله جهانپناه گرفته تا محمدعلی بهارلو، نصرالله زرینپنجه، مهدی خالدی، جواد لشکری و بزرگ لشکری. این تجربهها به تدریج او را به یکی از خوانندگان شناختهشده رادیو تبدیل کرد.
«گلها»؛ جایی که صدای ایرج ماندگار شد
نقطه مهم دیگری در کارنامه ایرج، ورودش به برنامه تاریخی «گلها» بود.
او در سال ۱۳۳۶ به دعوت داوود پیرنیا، بنیانگذار برنامه گلها، به این مجموعه پیوست. نخستین همکاری او با «گلها» در برگ سبز شماره ۴۳ و در مایه شور ـ ابوعطا شکل گرفت؛ اجرایی با همراهی هنرمندانی چون علی تجویدی، فرهنگ شریف و امیرناصر افتتاح.
از اینجا به بعد، صدای ایرج بخشی از یکی از مهمترین فصلهای موسیقی رادیویی ایران شد.
«گلها» برای ایرج تنها یک برنامه رادیویی نبود؛ بستری بود که در آن میتوانست تواناییهای آواز خود را در کنار برجستهترین آهنگسازان و نوازندگان زمانه نشان دهد.
در سالهای فعالیتش در رادیو، او با شمار زیادی از بزرگان موسیقی همکاری کرد و بنا بر گزارشهای منتشرشده، مجموع اجراهایش در قالب آواز، تصنیف و ترانه به بیش از دو هزار اثر رسید.
از رادیو تا پرده سینما
ایرج فقط خواننده موسیقی دستگاهی و رادیو نبود. صدای او خیلی زود به سینما هم راه پیدا کرد.
او در سالهای پیش از انقلاب برای فیلمهای سینمایی نیز آواز خواند و ترانههایش را بسیاری از بازیگران مشهور آن دوره روی پرده لبخوانی کردند؛ از محمدعلی فردین و منوچهر وثوق تا رضا بیکایمانوردی.
نخستین فیلمی که ایرج در آن ترانه خواند، «روزنه امید» به کارگردانی سردار ساگر و با ترانههایی از جواد لشکری عنوان شده است. حضور ایرج در سینما باعث شد صدای او از محدوده مخاطبان موسیقی و رادیو فراتر برود و به گوش طیف گستردهتری از مردم برسد.
صدای او با سینمای عامهپسند آن دوران نیز پیوند خورد؛ صدایی که میتوانست هم در اجرای آواز ایرانی بدرخشد و هم روی ترانههای سینمایی بنشیند.
«پهلوان آواز»؛ لقبی برای یک صدای استثنایی
آنچه بیش از هر چیز نام ایرج را ماندگار کرد، خودِ صدا بود.
صدایی پرقدرت، شفاف و گسترده که امکان اجرای آواز در محدودههای مختلف صوتی را برای او فراهم میکرد. در روایتهای مربوط به موسیقی ایران، از صدای ایرج بارها به عنوان صدایی کمنظیر یاد شده و لقب «پهلوان آواز» نیز به همین ویژگی پیوند خورده است.
محمدرضا شجریان درباره صدای ایرج آن را در تاریخ آواز ایران «متر و معیار» توصیف کرده بود؛ تعبیری که بیش از هر چیز جایگاه او را نزد نسلهای مختلف خوانندگان و علاقهمندان موسیقی نشان میدهد.
اکبر گلپایگانی نیز از شفافیت و خلاقیت صدای ایرج تمجید کرده بود. این اظهارنظرها نشان میدهد جایگاه ایرج تنها در میان مخاطبان عام تعریف نمیشد؛ خوانندگان حرفهای و بزرگان آواز نیز تواناییهای او را به رسمیت میشناختند.
ترانهها و آلبومها؛ از «نیاز» تا «سنگ صبور»
در کنار اجراهای رادیویی و سینمایی، ایرج مجموعهای از آثار و آلبومهای موسیقایی را نیز در کارنامه خود ثبت کرد.
از جمله آثار شناختهشدهای که با نام او گره خوردهاند میتوان به «نیاز»، «غزلخوان»، «به یاد فردین»، «پرنده»، «گلدون بیگل» و «سنگ صبور» اشاره کرد.
این آثار در دورههای مختلف فعالیت او منتشر شدند و بخشی از میراث صوتی خوانندهای را تشکیل دادند که در مرز میان آواز سنتی، ترانه و موسیقی عامهپسند حرکت میکرد.
زندگی شخصی؛ پدر احسان خواجهامیری
ایرج در زندگی شخصی نیز نامی شناختهشده در خانواده موسیقی ایران بود.
او دو بار ازدواج کرد و صاحب پنج فرزند شد. احسان خواجهامیری، خواننده و آهنگساز موسیقی پاپ، شناختهشدهترین فرزند اوست و مسیر حرفهای موسیقی را ادامه داد. الیکا خواجهامیری نیز در حوزه موسیقی فعالیت داشته است.
به این ترتیب، نام خواجهامیری نه فقط در تاریخ آواز نسل پدر، که در موسیقی نسلهای بعد نیز ادامه پیدا کرد.
صدایی که بعد از انقلاب هم خاموش نشد
فعالیت ایرج در سالهای بعد از انقلاب فراز و نشیبهای خود را داشت، اما ارتباط او با موسیقی هیچگاه بهطور کامل قطع نشد.
او در سالهای بعد نیز گاه روی صحنه رفت و به فعالیتهای موسیقایی ادامه داد. حتی پس از سالها، نام او همچنان در برنامهها و اجراهای موسیقی مطرح بود. در سالهای اخیر نیز همکاریهایی با نسل تازه خوانندگان شکل گرفت؛ از جمله اجرای مشترک با سالار عقیلی که نشان میداد صدای ایرج هنوز برای نسلهای جدید موسیقی ایران نیز جذابیت دارد.
در دیماه ۱۴۰۳ نیز قطعه «دنیا دو روزه» با صدای او منتشر شد؛ اثری که نشان میداد حتی در سالهای پایانی عمر نیز ارتباط او با موسیقی و مخاطبان قطع نشده بود.
اوایل دهه ۱۳۹۰ قرار بود در جشن خانه موسیقی ایران از او تجلیل صورت گیرد که با تنگنظرهای دولت وقت این مراسم برگزار نشد. در سال 1403 در نهایت در جشن خانه موسیقی از او تجلیل شد.
میراث ایرج؛ یک صدا، چند نسل
مرور زندگی ایرج فقط مرور زندگی یک خواننده نیست؛ مرور بخشی از تاریخ موسیقی معاصر ایران است.
او از نسلی بود که موسیقی را از مکتب استادان و تعزیه و ردیف آغاز کرد، از رادیو و ارکسترهای بزرگ آن دوران گذشت، در «گلها» به شهرت رسید، صدایش را به سینما برد و در نهایت به یکی از شناختهشدهترین خوانندگان چند دهه موسیقی ایران تبدیل شد.
در کارنامه او نام بسیاری از بزرگان موسیقی دیده میشود و صدایش در دورهای شنیده شد که رادیو مهمترین رسانه شنیداری ایران بود. همین مسئله باعث شد آواز او به خانههای مردم راه پیدا کند و به بخشی از حافظه جمعی چند نسل تبدیل شود.
امروز، ۲۱ مرداد ۱۴۰۵، با درگذشت ایرج، یکی از صداهای شاخص آن نسل خاموش شد؛ اما آنچه از او باقی مانده، تنها نامی در فهرست خوانندگان تاریخ موسیقی ایران نیست. صدای او در صدها اجرا، ترانه، برنامه رادیویی و فیلم باقی مانده است؛ صدایی که سالها پیش «پهلوان آواز» نام گرفت و به تعبیر شجریان، برای آواز ایران به یک «متر و معیار» تبدیل شد.
ایرج رفت، اما آن صدای ششدانگ که از خالدآباد آغاز شد و به رادیو، «گلها»، سینما و حافظه چند نسل رسید، همچنان در موسیقی ایران شنیده خواهد شد.
۵۹۲۴۴
نظر شما