به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، پاسخ به سؤالِ یک پرسشگر از مرکز ملی پاسخگوئی به سوالات دینی ارائه شده است:
ذکر حقیقی،فراتر از تکرار زبانی،پیوند میان طهارت،حضور قلب،درک عظمت الهی عمل صالح است که با همسو کردن دل و رفتار،زندگی را به حضور دائمی در پیشگاه خدا تبدیل میکند.
پرسش:
مهمترین آداب ذکر از منظر روایات چیست؟
پاسخ:
ذکر خداوند متعال، یکی از والاترین عبادتها و کلیدهای تقرب الهی است؛ اما ذکر، تنها تکرار کلمات بر زبان نیست؛ بلکه فرآیندی است که میان قلب، زبان و عمل، پیوندی ناگسستنی برقرار میکند. روایات معصومین علیهمالسلام نشان میدهند که برای رسیدن به حقیقت ذکر، باید آداب و شرایط خاصی رعایت شود تا این ذکر از مرتبه تکرار لفظی، به مرتبه حضور در پیشگاه حق ارتقا یابد.
در ادامه، مهمترین آداب ذکر بر اساس آموزههای روایی ارائه میشود.
۱. طهارت
نخستین قدم در مواجهه با عظمت خداوند، برخورداری از طهارت است. این طهارت هم شامل پاکیزگی ظاهری (وضو) و هم پاکیزگی باطنی (از پلیدیها) میشود. پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله در این زمینه میفرمایند:
«إِنِّی کَرِهْتُ أَنْ أَذْکُرَ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَّا عَلَی طُهْرٍ؛ (1)
همانا من دوست ندارم خداوند عزوجل را جز درحالیکه پاک و مطهر هستم، یاد کنم.»
۲. حضور قلب و خشوع
ذکر بدون حضور قلب، بدنی است بیروح. یکی از مهمترین آداب، دستیابی به مرحلهای است که در آن، فرد ازخودبیخود شده و تمام تمرکز او معطوف به ذکر حق باشد. امیرالمؤمنین علیهالسلام در تبیین این حقیقت میفرمایند:
«لَنْ تَذْکُرَهُ حَقِیقَهَ الذِّکْرِ حَتَّی تَنْسَی نَفْسَکَ فِی ذِکْرِکَ وَ تَفْقُدَهَا فِی أَمْرِکَ؛ (2)
هرگز حقیقت ذکر را تجربه نخواهی کرد، مگر آنکه در ذکر خود، خود را فراموش کنی و در امور خویش، خود را نیابی.»
همچنین خشوع و آرامش در ذکر، از ویژگیهای مؤمنان است. چنانکه در روایتی از امام صادق علیهالسلام نقل شده که خداوند به موسی علیهالسلام فرموده است:
«أَکْثِرْ ذِکْرِی بِاللَّیْلِ وَ النَّهَارِ وَ کُنْ عِنْدَ ذِکْرِی خَاشِعاً وَ عِنْدَ بَلَائِی صَابِراً وَ اطْمَئِنَّ عِنْدَ ذِکْرِی؛ (3)
شبوروز، بسیار مرا یاد کن و هنگام یاد من خاشع باش و هنگام بلای من صابر و در هنگام یاد من آرام و مطمئن باش.»
۳. اخلاص و تقوا
ذکر نباید به یک عادت زبانی تبدیل شود که با رفتار انسان در تضاد باشد. روایات تأکید دارند که ذکر باید خالص باشد و با تقوا همراه گردد. امیرالمؤمنین علیهالسلام میفرمایند:
«اذْکُرُوا اللَّهَ ذِکْراً خَالِصاً تَحْیَوْا بِهِ أَفْضَلَ الْحَیَاهِ وَ تَسْلُکُوا بِهِ طَرِیقَ النَّجَاه؛ (4)
خداوند را با ذکری خالص یاد کنید؛ که بهوسیله آن برترین زندگی را خواهید داشت و راه نجات را طی خواهید کرد.»
ازنظر پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله نیز ذکر بدون عمل، بیاثر است:
«الذَّاکِرُ بِلَا عَمَلٍ کَالرَّامِی بِلَا وَتَرٍ؛ (5)
آنکه ذکر گوید، اما عمل نکند، مانند تیراندازی است که کمان ندارد.»
۴. تعظیم خداوند در قلب
ذکر، بازتابی از عظمت خدا در دل انسان است. مؤمن نباید با زبان به یاد خدا باشد درحالیکه در قلبش جلال او را بزرگ نداشته باشد. پیامبر صلیالله علیه و آله در وصیت خود به ابوذَر میفرمایند:
«یَا أَبَاذَرٍّ لِیَعْظُمْ جَلَالُ اللَّهِ فِی صَدْرِک؛ (6)
ای اباذر، باید جلال خداوند در سینهات بزرگ باشد.»
ایشان در تعقیب نافلههای ظهرشان همواره دعا میکردند که:
«ارْزُقْنِی الرَّهْبَهَ مِنْکَ وَ الرَّغْبَهَ إِلَیْکَ وَ الْخُشُوعَ لَکَ وَ الْوَقَارَ وَ الْحِبَاءَ مِنْکَ وَ التَّعْظِیمَ لِذِکْرِک؛ (7)
بار خدایا! رهبت (ترسِ آمیخته به تعظیم) از خودت، رغبت (اشتیاق) بهسوی خودت، خشوع در پیشگاهت، وقار و سنگینی [در رفتار]، حیا از خودت و تعظیم و بزرگداشتِ ذکرت را روزی من گردان.»
در همین راستا، امام صادق علیهالسلام تبیین میکنند که ذکرِ همراه با تعظیم، حجابهای میان بنده و خالق را میافکند، اما غفلت از ذکر، باعث قساوت قلب و ظلمت روح میشود. (8)
۵. نشاط و اشتیاق به لقاء الهی
ذکر نباید با خستگی و بیمیلی انجام شود، بلکه باید با اشتیاق و انرژی همراه باشد. امیرالمؤمنین علیهالسلام در دعایی فرمودهاند:
«اَسأَلُکَ أن تَرزُقَنی... َ قُوَّهً فِی عِبَادَتِکَ وَ نَشَاطاً لِذِکْرِکَ مَا اسْتَعْمَرْتَنِی فِی أَرْضِک؛ (9)
از تو میخواهم که [به من] روزی کنی… نیرویی در پرستشت و نشاطی برای یادت تا مادامیکه مرا در زمینت زنده نگاه داشتهای (و در زمینت ساکن گرداندهای).»
همچنین، ذکر باید مایه اشتیاق به وصال باشد؛ چنانکه امام رضا علیهالسلام میفرمایند:
«مَنْ ذَکَرَ اللَّهَ تَعَالَی خَالِیاً وَ لَمْ یَشْتَقْ إِلَی لِقَائِهِ فَقَدِ اسْتَهَزَأَ بِنَفْسِهِ؛ (10)
هر کس خدا را یاد کند و مشتاق دیدار او نباشد، به خویشتن استهزاء کرده است.»
نتیجه:
آنچه از مجموع این آموزهها برمیآید، این است که ذکر حقیقی، منظومهای جامع از طهارت، خشوع، اخلاص، تعظیم و نشاطِ جان است که تمام ساحات وجودی انسان را در برمیگیرد؛ ذکری که نهتنها با تقوا و عمل صالح پیوند خورده، بلکه بنده را به چنان رتبهای میرساند که خود را در پیشگاه حق فراموش کرده و تنها مشتاق لقای او میشود. امید است با اهتمام به این آداب قدسی، ذکر ما از مرحلهی تکرار لفظی به میدان عمل و مجاهدت درونی ارتقا یابد.
پینوشتها:
1. احمد بن عیسی، أمالی احمد بن عیسی، محقق: موید صنعانی، علی بن اسماعیل، بیروت: دار المحجه البیضاء، ۱۴۲۸ ه.ق، ج ۱، ص ۵۰۵.
2. لیثی واسطی، علی بن محمد، عیون الحکم و المواعظ، محقق / مصحح: حسنی بیرجندی، حسین، قم: دار الحدیث، 1376 ش، ص 525، ح 9567.
3. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق / مصحح: غفاری علیاکبر و آخوندی، محمد، تهران: دار الکتب الإسلامیه، 1407 ق، ج2، ص 497، ح 9.
4. کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق / مصحح: غفاری علیاکبر و آخوندی، محمد، تهران: دار الکتب الإسلامیه، 1407 ق، ج8، ص 17، ح 3.
5. ابن رازی، جعفر بن احمد، جامع الأحادیث (ابن رازی)، مصحح: حسینی نیشابوری، محمد، مشهد: آستان قدس رضوی، ۱۴۲۹ ه.ق، ص ۸۹.
6. ورام بن أبی فراس، مسعود بن عیسی، مجموعه ورام، محقق / مصحح: ندارد، مشهد: بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، 1369 ش، ج2، ص 58.
7. طوسی، محمد بن الحسن، مصباح المتهجّد و سلاح المتعبّد، محقق / مصحح: ندارد، بیروت: مؤسسه فقه الشیعه، 1411 ق، ج1، ص 42.
8. شهید ثانی، زینالدین بن علی، شرح مصباح الشریعه، مترجم: گیلانی، عبدالرزاق بن محمد هاشم، ص 23.
9. ابن طاووس، علی بن موسی، مهج الدعوات و منهج العبادات، محقق / مصحح: کرمانی، ابوطالب و محرر، محمدحسن، قم: دار الذخائر، 1411 ق، ص 100.
10. کراجکی، محمد بن علی، معدن الجواهر و ریاضه الخواطر، محقق / مصحح: حسینی، احمد، تهران: المکتبه المرتضویه، 1394 ق، ص 59.
نظر شما