به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، زیارت اربعین در نگاه عالمان دین مجموعهای از عمیقترین مفاهیم اعتقادی است که با سلام آغاز و با معرفت کامل میشود. حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی در شرح فرازهایی از زیارت اربعین آورده اند:
زیارت امامان معصومین علیهم السلام، با آن همه برکات معنوی و مادّی به عنوان «اولیاءاللَّه» و درخواست از آنان به عنوان «شفیعان درگاه الهی» و «عباد صالحین پروردگار» عین توحید و یکتاپرستی است، و سبب پرورش روح تقوا و ایمان است. در زیارت آنها، گاه صدها بار نام خدای یگانه برده می شود و با «نماز زیارت» که نیایش خالصانه ای به درگاه خداست پایان می یابد،لذا زیارات ائمه(علیهم السلام)، آمیخته با بلندترین و پر محتواترین مناجاتها و راز و نیاز[۱]الهی است. آن جا که پس از سلام و درود به امام زیارت شونده، خالصانه با خدایت نجوا می کنی.[۲]
لذا هیچ کس «زیارت » را با «عبادت» نباید اشتباه کند، عبادت و پرستش مخصوص خداست، و منظور از زیارت احترام و بزرگداشت بزرگان اسلام و طلب شفاعت از آنها در پیشگاه خدا می باشد، حتّی در روایات آمده که شخص پیامبر صلی الله علیه و آله گاه به زیارت اهل قبور می رفت و در بقیع می آمد و بر آنها سلام و درود می فرستاد.[۳]،[۴]
فضیلت زیارت امام حسین علیه السلام
روایات مربوط به فضایل زیارت امام حسین (صلوات اللَّه علیه) بسیار زیاد است،در این زمینه می توان به یکی از مهمترین مصادر و منابع مورد اعتماد علمای شیعه یعنی کتاب «کامل الزیارات»[۵] (تألیف محدّث و فقیه جلیل القدر، صاحب صدق و امانت، استاد مرحوم شیخ مفید رحمه الله و جمعی از بزرگان دیگر یعنی جعفر بن محمّد بن قولویه) اشاره کرد.[۶]
در این زمینه می خوانیم: هیچ ملک مقرّب و پیامبر مرسلی نیست مگر این که از خدا طلب می کند که اذن زیارت امام حسین علیه السلام را برایش صادر کند، پس پیوسته، فوجی از ارواح انبیا و فرشتگان (از آسمانها) پایین می آیند و فوجی بالا می روند.[۷]
در روایت دیگر آمده است:«هر شب هفتاد هزار فرشته از آسمان فرود می آیند و پس از طواف خانه خدا و زیارت قبر پیامبر صلی الله علیه و آله وامیرمؤمنان علیه السلام، به زیارت قبر امام حسین علیه السلام می روند وقبل از طلوع خورشید به آسمان عروج می کنند».[۸]
هم چنین یکی از یاران امام صادق علیه السلام از آن حضرت نقل می کند که فرمود: «رسول گرامی و علی علیهما السلام و فاطمه علیها السلام و همه ائمّه علیهم السلام برای زوّار امام حسین علیه السلام دعا می کنند»[۹] و نیز نقل می کند که آن حضرت فرمود: «آیا دوست نداری از کسانی باشی که از دنیا بیرون می روند در حالی که گناهی بر آنها نیست؟ آیا دوست نداری از آنانی باشی که رسول اللَّه صلی الله علیه و آله با آنان مصافحه می کند؟»[۱۰] (پس زیارت آن حضرت را فراموش مکن).[۱۱]
سلام های توصیفی در فراز آغازین زیارت اربعین
بی شک ناب ترین و خالص ترین مفاهیم و مضامین توحیدی در زیارتنامه های مربوط به ائمۀ معصومین(علیهم السلام)مورد توجه قرار گرفته است .[۱۲]در این میان زیارت اربعین از مضامین بسیار بلند و جامعی [۱۳]برخوردار است.[۱۴]
زیارت اربعین با سلام های توصیفی از امام صادق(علیه السلام)و درود بر حضرت ابی عبداللَّه علیه السلام و بیان ویژگی ها و صفات آن حضرت شروع شده، سپس به تشریح اهداف و آثار قیام آن حضرت پرداخته است.[۱۵]
باید دانست آنچه در زیارت مهم است کیفیّت است نه مقدار و کمیّت و گاه یک سلام یا چند سلام کوتاه جای یک زیارت طولانی را می گیرد.[۱۶]لذا می خوانیم:
السَّلامُ عَلی وَلِیِّ اللَّهِ وَحَبیبِهِ؛ سلام بر ولیّ خدا و دوستدارش.[۱۷]
السَّلامُ عَلی خَلیلِ اللَّهِ وَنَجیبِهِ؛ سلام بر خلیل خدا و محرم اسرارش.[۱۸]
السَّلامُ عَلی صَفِیِّ اللَّهِ وَابْنِ صَفِیِّهِ؛سلام بر برگزیده خدا و فرزند برگزیده اش.[۱۹]
السَّلامُ عَلیَ الْحُسَیْنِ الْمَظْلُومِ الشَّهیدِ؛ سلام بر حسین مظلوم شهید (در راه خدا).[۲۰]
السَّلامُ علی اسیرِ الْکُرُباتِ، وَقَتیلِ الْعَبَراتِ؛سلام بر اسیر در بند ناگواری ها و کشته ای که اشک فراوان بر او ریخته می شود.[۲۱]
طبق نقل «کلینی» و «ابن قولویه» گروهی از یاران امام صادق علیه السلام نزد آن حضرت بودند، یکی از بزرگان آنها عرض کرد:[۲۲]فدایت شوم، من بسیاری از اوقات امام حسین علیه السلام را یاد می کنم، در آن لحظه چه بگویم؟ فرمود: سه مرتبه بگو:[۲۳]«السَّلامُ عَلَیْکَ یا اباعَبْدِاللَّه»[۲۴]چرا که سلام، از دور یا نزدیک به آن حضرت می رسد.[۲۵]
معانی مختلف سلام
« سلام»،در لغت به معنی صلح و آرامش است[۲۶] زیرا در آن سلامت از خونریزی و جنگ است.[۲۷]
سلام به معنی وسیع کلمه دلالت بر سلامت روح و فکر و زبان و رفتار و کردار دارد.[۲۸]
سلام به معنی تسلیم است [۲۹] و بعضی آن را به معنی اطاعت تفسیر کرده اند.[۳۰]
سلام ترسیم یک محیط بهشتی است خالی از هر گونه اذیت و ایذاء.[۳۱]
سلام نشانه یک محیط امن و امان، یک محیط مملو از صفا و صمیمیت و پاکی و تقوا و صلح و آرامش است .[۳۲]
معنای سلام در فراز آغازین زیارت اربعین
معنی سلام فرستادن بر امام حسین (علیه السلام) در فرازهای ابتدایی زیارت اربعین تقاضای سلامت امام حسین(علیه السلام) از پیشگاه خدا است؛[۳۳] به ویژه آنکه وقتی زیارتی از زیارات ائمّه طاهرین (صلوات اللَّه علیهم اجمعین) را می خوانیم، قرب و لطف و رحمت و کرامت آنها را در نظر می آوریم و این که آنها شفیعان درگاه و مقرّبان خدایند؛ کلام ما را می شنوند و سلام ما را جواب می گویند و بر جایگاه و مقامی که هم اکنون در آن قرار داریم شاهد و ناظرند .[۳۴]
در فرازهای ابتدایی زیارت اربعین؛ تسلیم قولی و عملی در برابر حضرت سیدالشهدا(علیه السلام) آشکار است، زیرا کسی که به او سلام می فرستد و تقاضای سلامت او را از خدا می کند نسبت به او عشق می ورزد و او را به عنوان امام واجب الاطاعه می شناسد.[۳۵]
حسین (علیه السلام)؛ وارث انبیاء
تأمل در فرازهای آغازین زیارت اربعین نشان می دهد قیام امام حسین علیه السلام نه تنها آیین پیامبر بزرگ اسلام صلی الله علیه و آله را نجات داد، بلکه از محو اهداف رسالت سایر انبیا نیز جلوگیری کرد. چرا که رسول خدا صلی الله علیه و آله کامل کننده رسالت پیامبران گذشته و خاتم رسولان و دین او خاتم ادیان بود.[۳۶]
گویا تلاش های همه انبیای گذشته مقدّمه ای بود برای ظهور پیامبر خاتم و سپردن پرچم هدایت بشری به دست آن حضرت تا دامنه قیامت.[۳۷]
می دانیم این آیین که خاتم ادیان الهی بود، در عصر حکومت معاویه و یزید مورد[۳۸] تهدید قرار گرفت، به ویژه در سلطنت یزید؛ و بیم آن می رفت که ثمرات تلاش های انبیا و به ویژه پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به فراموشی سپرده شود. در چنین شرایطی شهادت امام حسین علیه السلام به احیای آیین خدا کمک کرد و درخت توحید و نبوّت را طراوت و سرسبزی تازه ای بخشید.[۳۹]
و شاید به همین دلیل در فراز آغازین زیارت اربعین» نه تنها امام حسین علیه السلام وارث پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله بلکه وارث انبیای بزرگی همچون حضرت آدم علیه السلام، حضرت نوح علیه السلام، حضرت ابراهیم علیه السلام، حضرت موسی علیه السلام و حضرت عیسی علیه السلام نامیده شده است.[۴۰]
گویا حسین علیه السلام همچون گلابی است که از گل های متعدّد گلستان توحید و نبوّت گرفته شده، بوی همه انبیای گذشته را دارد و وارث همه آنهاست.[۴۱]
تبیین مفهوم «امام حسین(علیه السلام) وارث انبیای الهی»
مساله«ارث خلافت و حکومت» در خاندان پیامبر(صلی الله علیه و آله) و ائمه اهل بیت(علیهم السلام) از جمله امور مهمی است که در روایات به آن اشاره شده است[۴۲]؛از جمله در حدیثی از امام صادق( علیه السلام) می خوانیم که وقتی از تفسیر آیه أُولُوا الْأَرْحام [۴۳]،[۴۴] سؤال کردند امام(علیه السلام) فرمود: این در باره فرزندان حسین (علیه السلام) نازل شده، و هنگامی که راوی سؤال کرد آیا این در باره ارث اموال نیست؟ امام فرمود نه در باره حکومت و ولایت است.[۴۵] بدیهی است منظور از این احادیث توجه دادن به این نکته است که ارث مفهوم وسیعی دارد که هم ارث اموال را شامل می شود و هم ارث خلافت و ولایت را.[۴۶]
این توارث هیچگونه شباهتی با مساله توارث سلطنت در سلسله پادشاهان ندارد، اینجا توارثی است بخاطر شایستگی ها و لیاقتها و لذا در میان فرزندان امامان تنها شامل حال کسانی می شد که دارای این شایستگی بودند، درست شبیه آنچه ابراهیم (علیه السلام) برای فرزندان خود از خدا می خواهد، و خداوند به او می گوید:امامت و ولایت من به آن گروه از فرزندان تو که در صف ظالمان قرار داشته اند نمی رسد بلکه مخصوص پاکان آنها است.[۴۷]
لذا اینچنین است که در زیارات در مقابل قبور شهیدان راه خدا از جمله در مقابل قبر امام حسین(علیه السلام) می گوئیم: سلام بر تو ای حسینی که وارث آدم، وارث نوح، وارث ابراهیم، و وارث موسی و عیسی و محمدی ... که این ارثی است در جنبه های اعتقادی و اخلاقی و معنوی و روحانی .[۴۸]
شباهت امام حسین (علیه السلام) و حضرت ابراهیم(ع)
در اثر حصول معرفت، گاه این شناخت به مرحله عشق و محبت می رسد که انسان همه چیز را در راه محبوب می دهد چنان که در حالات حضرت ابراهیم (علی نبینا وآله وعلیه السلام) آمده، آن حضرت ثروت هنگفتی داشت فرشته ای از فرشتگان آسمانی مامور امتحان وی شد؛[۴۹]ابراهیم (علیه السلام) به یک جلوه همه ثروت خود را می بخشد، زیرا غیر از او کسی نمی بیند و اگر هم ببیند اعتباری برای آن ها در نظر نمی گیرد.[۵۰]
لذا انسان ها می توانند به این مقام برسند که ماسوای خدا را فدای پروردگار و خالق کنند و محبوب حقیقی را بر دیگران مقدم دارند؛ در سر سلسله این افراد انبیاء و ائمه (علیه السلام) جلوه و درخشندگی خاصی دارند، حالات آنها در قرآن و دیگر منابع نشان دهنده ایثار و گذشتن از همه چیز در راه محبوب است، زیرا عظمت او را درک کرده و غیر او را ناچیز تلّقی می کردند به طور نمونه امتحانات و ابتلائات ابراهیم (علی نبیّنا وآله وعلیه السلام) در انبیاء و واقعه کربلا و جانبازی حسین بن علی (علیه السلام) در بین اولیاء و گذشتن او از همه چیز خود در حالی که شرایط برای صلح و رسیدن به مقامات دنیوی آماده بود زبانزد خاص و عام است.[۵۱]
اینگونه است که امام حسین علیه السلام در گفت و گو با عبداللَّه بن عبّاس فرمود: «...وَ اسْتَعْصَمْتُ بِالْکَلِمَةِ الّتی قالَها ابْراهیمُ الْخَلیلُ علیه السلام یَوْمَ أُلْقیَ فی النَّارِ: (حَسْبِی اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکیلُ) فَکانَتِ النَّارُ عَلَیْهِ بَرْداً وَسَلاماً؛». « هر گاه و احساس کنم امنیّت حرم در خطر می افتد) به جای دیگر خواهم رفت، و به سخن ابراهیم علیه السلام آنگاه که در آتش افکنده شد پناه می برم که گفت: «حَسْبِیَ اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ؛ خدا مرا کافی است و او بهترین حامی من است». در نتیجه، آتش بر او سرد و سالم گردید».[۵۲]
امام حسین(علیه السلام) و دفاع از جایگاه رفیع امامت و ولایت
در فرازی از زیارت اربعین می خوانیم:«السَّلامُ عَلی وَلِیِّ اللَّهِ وَحَبیبِهِ؛ سلام بر ولیّ خدا و دوستدارش»[۵۳]، در این زمینه امام باقر علیه السلام در آن حدیث معروف فرمودند:؛ اسلام بر پنج پایه بنا شده است: نماز و زکات و حج و روزه و ولایت . زراره پرسید: کدام یک از همه مهمتر است؟ امام علیه السلام فرمود: ولایت ، زیرا ولایت کلید (موفّقیّت) بقیّه است و والی راهنمای انجام آنها».[۵۴]
منظور از ولایت چیست؟
عدّه ای معتقدند منظور از ولایت، محبّت و دوستی و عشق به اهل بیت علیهم السلام و توسّل به آن بزرگواران است؛ در حالی که منظور از ولایت در اینجا تشکیل حکومت است. یعنی یک مسلمان علاوه بر نماز و زکات و حج و روزه، باید حکومت [۵۵]اسلامی را پذیرا باشد.[۵۶] بنابراین، ولایت تنها عشق و علاقه و محبّت و توسّل نیست، بلکه به معنای پذیرش برنامه های حکومت اسلامی از سوی امامان معصوم یا پیامبران الهی علیهم السلام است. و لذا در طول تاریخ هر یک از پیامبران قدرت پیدا کردند تشکیل حکومت دادند. حضرت داوود، سلیمان، موسی علیهم السلام و رسول مکرم اسلام صلی الله علیه و آله از جمله آن بزرگوارانند. و اگر پیامبرانی چون حضرت ابراهیم و عیسی علیهما السلام دست به این کار بزرگ نزدند، فرصت یا امکانات کافی در اختیار نداشتند.[۵۷]
لذا امام حسین علیه السلام برای اینکه صرفاً به شهادت برسد به کربلا نیامد، بلکه در پی اهدافی از جمله تشکیل حکومت اسلامی [۵۸]عزم کربلا کرد؛ هر چند می دانست در پایان شهید می شود.[۵۹]
اخلاص و خدا محوری؛ رمز بقای انقلاب امام حسین (علیه السلام)
تفکر در فراز ابتدایی زیارت اربعین، پرده از واقعیتی به نام اخلاص و خدا محوری در نهضت حسینی پرده بر می گشاید؛لذا در زیارتنامه های مربوط به امام حسین علیه السلام از جمله زیارت وارث می خوانیم:«اشْهَدُ انَّکَ قَدْ اقَمْتَ الصَّلاةَ، وَآتَیْتَ الزَّکاةَ، وَامَرْتَ بِالْمَعْرُوفِ، وَنَهَیْتَ عَنْ الْمُنْکَرِ، وَاطَعْتَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ حَتّی اتیکَ الْیَقینُ؛ شهادت می دهم که تو (امام حسین علیه السلام) نماز را بپا داشتی، و زکات را پرداختی، و امر به معروف و نهی از منکر کردی، و تا هنگام شهادت از خدا و رسولش اطاعت کردی».[۶۰]،[۶۱]
لذا می توان دریافت عنصر نیّت و انگیزه الهی در قیام امام حسین علیه السلام بسیار ممتاز است. آن حضرت فقط و فقط برای رضای خدا و احیای دین حق دست به قیام زد و هرگز هیچ عنصر دنیوی و جاه طلبانه در قیام او دخالت نداشت؛ جای جای تاریخ کربلا گواه این مدّعاست. از این رو، امام علیه السلام در این نهضت همواره به وظیفه الهی خویش می اندیشید و نتیجه را به خدا واگذار کرد. این حقیقت بارها در کلمات، سیره و رفتار امام حسین علیه السلام جلوه گر شده است.[۶۲]
آری؛ آنجا که آیین خدا به خطر افتد و خطر سلطه شرک و کفر و ظلم و الحاد بر جامعه اسلامی احساس شود، تقدیم جان و مال و مقام، کاری است والا و پر ارزش.[۶۳]
در واقع، آیین خدا که راهگشای همه انسان ها به سوی سعادت جاویدان است به قدری مهم است که مردانی همچون امام حسین علیه السلام و یاران با ایمانش برای نجات آن از سلطه منافقان و دشمنان حق، هستی خویش را مخلصانه تقدیم می کنند.[۶۴]
سخن آخر
امید است با تأمل در زیارت اربعین ،هدف آن حضرت از این قیام و آن شهادت را دریابیم تا ما هم از آن سرور آزادگان الگو بگیریم و [۶۵]و زیارت هایمان مصداق واقعی «عارفاً بحقّه» باشد.[۶۶]
پی نوشتها:
[۱] کلیات مفاتیح نوین ؛ ص۲۰۸.
[۲] همان؛ ص ۲۰۹.
[۳] ر.ک: صحیح مسلم ، سنن ابوداود ، نسایی ، مسند احمد ، صحیح ترمذی، سنن بیهقی .
[۴] اعتقاد ما ؛ ص۱۰۸.
[۵] مؤلّف این کتاب در مقدّمه آن می گوید:« آنچه در این کتاب نقل کرده ام از طریق موثّقین از اصحاب ما می باشد» و بر این اساس بعضی ازبزرگان تمام روات آن را معتبر و از ثقات شمرده اند.( کلیات مفاتیح نوین ؛ ص۳۵۸).
[۶] کلیات مفاتیح نوین ؛ ص۳۵۸.
[۷] کامل الزیارات؛ ب ۳۹؛ ص ۱۱۴؛ ح ۴.
[۸] همان ؛ح ۲.
[۹] همان؛ ب ۴۰؛ ص ۱۱۶؛ ح ۱.
[۱۰] همان؛ ب ۴۱؛ ص ۱۱۸؛ ح ۳.
[۱۱] کلیات مفاتیح نوین، ص ۳۵۹.
[۱۲] داستان یاران: مجموعه بحث های تفسیری حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی (مدظله) ؛ ص۶۳.
[۱۳] کلیات مفاتیح نوین ؛ ص۳۶۴.
[۱۴] همان؛ ص۳۶۵.
[۱۵] اهداف قیام حسینی ؛ ص۷۳.
[۱۶] کلیات مفاتیح نوین ؛ ص۲۱۸.
[۱۷] همان ؛ ص۴۰۱.
[۱۸] همان.
[۱۹] همان.
[۲۰] همان.
[۲۱] همان.
[۲۲] همان ؛ ص۳۷۱.
[۲۳] همان.
[۲۴] در روایت کافی به جای« السلام علیک یا ابا عبداللّه»« صلی اللَّهُ علیک یا ابا عبداللّه» آمده، ولی روایت کامل الزیارات( السلام علیک یااباعبداللَّه) با ادامه حدیث هماهنگ تر است، زیرا در هر دو روایت امام علیه السلام بعد از آن فرمود:« چرا که« سلام» از دور یا نزدیک به او می رسد».
[۲۵] کلیات مفاتیح نوین ؛ ص۳۷۱.
[۲۶] تفسیر نمونه ؛ ج ۲ ؛ ص۸۱.
[۲۷] پیام قرآن ؛ ج ۴ ؛ ص۳۹۸.
[۲۸] تفسیر نمونه ؛ ج ۱۳ ؛ ص۱۰۶.
[۲۹] کتاب النکاح ؛ ج ۳ ؛ ص۱۱۲.
[۳۰] تفسیر نمونه ؛ ج ۲ ؛ ص۸۱.
[۳۱] همان ؛ ج ۱۳ ؛ ص۱۰۶.
[۳۲] همان.
[۳۳] همان ؛ ج ۱۷ ؛ ص۴۱۷.
[۳۴] کلیات مفاتیح نوین ؛ ص۲۸.
[۳۵] تفسیر نمونه ؛ ج ۱۷ ؛ ص۴۱۸.
[۳۶] عاشورا ریشه ها، انگیزه ها، رویدادها، پیامدها ؛ ص۶۵۹.
[۳۷] همان.
[۳۸] همان.
[۳۹] همان؛ ص ۶۶۰.
[۴۰] همان.
[۴۱] همان.
[۴۲] تفسیر نمونه ؛ ج ۱۷ ؛ ص۲۰۸.
[۴۳] سورۀ احزاب آیۀ ۶.
[۴۴] تفسیر نمونه ؛ ج ۱۷ ؛ ص۲۰۸.
[۴۵] ر.ک:برهان؛ج ۳؛ ص ۲۹۲ -۲۹۳؛ح۱۶.
[۴۶] تفسیر نمونه، ج ۱۷، ص ۲۰۹.
[۴۷] همان.
[۴۸] همان.
[۴۹] اخلاق اسلامی در نهج البلاغه (خطبه متقین) ؛ ج ۱ ؛ ص۲۳۱.
[۵۰] همان.
[۵۱] همان.
[۵۲] عاشورا ریشه ها، انگیزه ها، رویدادها، پیامدها ؛ ص۳۴۰.
[۵۳] کلیات مفاتیح نوین ؛ ص۴۰۱.
[۵۴] کافی؛ ج ۲؛ کتاب الایمان والکفر؛ باب دعائم الاسلام؛ ح ۵.
[۵۵] اهداف قیام حسینی ؛ ص۸۶.
[۵۶] همان؛ص ۸۷.
[۵۷] همان.
[۵۸] همان.
[۵۹] همان؛ ص ۸۸.
[۶۰] مفاتیح نوین؛ ص ۳۸۲، بحارالانوار؛ ج ۹۸؛ ص ۱۹۷؛ ح ۳۲.
[۶۱] اهداف قیام حسینی ؛ ص۳۸.
[۶۲] عاشورا ریشه ها، انگیزه ها، رویدادها، پیامدها ؛ ص۳۰.
[۶۳] همان ؛ ص۲۳۰.
[۶۴] همان.
[۶۵] اهداف قیام حسینی ؛ ص۹.
[۶۶] همان؛ ص ۱۰.
منبع: دفتر حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی
نظر شما