این روزها همزمان با ایام شهادت سیدالشهدا، نماد مظلومیت شیعه و سالروز شهادت امام سجاد علیه السلام با این پلاکارد کمی به فکر فرو رفتم.
در قبال شهادت مظلومانه امام حسین علیه السلام و یاران باوفایش، واکنشهای متنوعی در جهان اسلام رخ داد؛ از قیام توابین، یعنی کسانی که به رغم دعوت از امام حسین علیه السلام، ایشان را به دلیل ترس، تشخیص غلط یا موارد دیگر یاری نکردند، تا قیام مختار و بالاخره روش امام سجاد علیه السلام.
در خونخواهی سیدالشهدا، توابین بدون تاثیرگذاری محسوس، اکثرا کشته شدند، اما به نظر میرسد کسی که توانست موفقیتهایی در این راه به دست آورد و شمار زیادی از قاتلان و نقش آفرینان فاجعه کربلا را به سزای اعمالشان رساند، مختار ثقفی است؛ چهرهای که با پخش چند باره سریال موفق داوود میرباقری از تلویزیون، مردم ایران با شخصیت و عملکرد او (البته با روایت این کارگردان برجسته) آشنایی زیادی دارند.
مختار قبل از قیام جزو شیعیان کوفه شناخته نمی شد و به عنوان یک چهره سیاسی دنبال قدرت فرض می شد و به همین دلیل دستگیر شد تا دست به تشکیل حکومت نزند. او که در زمان رخ دادن حادثه کربلا در زندان کوفه بود، بعد از وقوع حادثه کربلا از زندان آزاد شد و با شعار یالثارات الحسین دوستداران اهل بیت و عزاداران امام حسین علیه السلام را گرد خود جمع کرد و با استراتژیهای سیاسی و نظامی هوشمندانه، از جمله در مقطعی اتحاد تاکتیکی با جریان عبدالله بن زبیر (رهبر یکی دیگر از جریانهای اپوزیسیون یزید که قدرت را حق خود میدانست) توانست چهرههای اصلی موثر در واقعه کربلا را به درک واصل کند.صرف نظر از قوت تاریخی جزئیات این توفیقات، وی سرانجام مدتی به حکومت کوفه رسید. اما پس از چندی زبیریان که متحد تاکتیکی او بودند، به کوفه حمله کرده و پس از مدتی محاصره، او را از قدرت پایین آورده و به قتل رساندند.
اما امام سجاد بعد از شهادت پدر، برادران، عموها و تقریباً همه مردان خانواده خود چه کرد؟ آیا دست به خونخواهی نظامی زد؟ همزمان با این تحولات امام سجاد (ع) به عنوان وارث پدرش و امام بعدی شیعه، روش دیگری را برگزید. زین العابدین علیهالسلام بعد از اقدامات افشاگرانه عمه اش زینب کبری در مجلس ابن زیاد و یزید، برخلاف رویکرد سیاسی نظامی مختار، به رویکرد فرهنگی تربیتی پرداخت و از امام سجاد (ع) تحرکاتی نظیر آنچه توابین انجام دادند، روایت نشده و تنها نقلهایی در خصوص خوشحالی ایشان از مجازات قاتلان شهدای کربلا مطرح است. یا سخنی از ایشان نقل شده که: «حتی اگر یک غلام زنگی هم در خونخواهی ما اهل بیت قیام کند، کارش مورد تایید ماست». حتی اگر این گونه نقلها محکم باشد، روشن است که عمل و رفتار امام چهارم با روش مختار کاملا متفاوت بود.
امام سجاد حتی پس از عاشورا با شورش مردم مدینه علیه حکومت نیز همراهی نکرد و بدین خاطر در واقعه حره، یزید منزل امام سجاد را محل امن اعلام کرد. طبق روایت مشهوری، امام سجاد (ع) بعد از واقعه عاشورا میگویند: در مدینه حتی ۲۰ نفر که خاندان پیامبر را دوست بدارند، نیستند. این حدیث را بارها در ایام نوجوانی و جوانی از حجت الاسلام والمسلمین جاودان، شاگرد مباحث تاریخی علامه عسکری شنیدم. این فضای مسموم در شهر پیامبر، طبعاً حاصل بیش از دو دهه فعالیت تبلیغاتی دستگاه معاویه و بنی امیه بوده است. زین العابدین(ع) در آن شرایط، به جای راهبرد نظامی، رویکرد فرهنگی تربیتی را برگزید؛ رویکردی که قله آن مناجات زیبای خمس عشر، صحیفه سجادیه و دعای تکاندهنده ابوحمزه ثمالی است؛ محتواهایی که اکنون از پس ۱۴۰۰ سال دل هر فرد مومنی را میلرزاند و به مبدا جهان نزدیک میکند.
کار سخت امام سجاد این بود: در شرایطی که حکومت یزید نزد مردم یک نظام مقدس، غیر قابل نقد و متصل به خدا جا انداخته شده بود، امام با رویکرد معنوی و اخلاقی خود، به تدریج این فضا را برهم زد. در نتیجه روش معنوی ایشان، کار به جایی رسید که بعد از چند سال، وقتی ایشان در سفر حج به سمت حجرالاسود میرفت، حجاج با عشق و علاقه برایش راه باز میکردند؛ طوری که باعث تعجب و عصبانیت هشام بن عبدالملک، خلیفه وقت شد.
کوتاه سخن آن که راهبرد مختار چند صباحی دل پرخون شیعیان اباعبدالله را تسلی داد و مدتی هم او و یارانش را صاحب حکومت کرد؛ اما راهبرد علی بن الحسین اکنون پس از گذشت ۱۳۵۰ سال از شهادت ایشان، همچنان راهگشای هدایت بندگان خداست. شاید حالا بهتر بتوان به این سوال پاسخ داد که آیا مختار جهتگیری امام حسین را بهتر تداوم داد یا امام چهارم؟
اکنون که موضوع خون خواهی رهبر شهید در ایران نیز مطرح است تأمل در آن سابقه تاریخی درس آموز است البته رویدادهای تاریخی به طور کامل قابل تطبیق نیستند؛ اتخاذ رویکردهای سیاسی و اجتماعی طبعاً متاثر از شرایط، وضعیت جامعه و توان طرف مقابل است و تفاوت رویکرد امامان شیعه نیز ناشی از همین موارد است.
شب در همین افکار هستم که تلویزیون شعر پویانفر به یاد بچه های میناب را میخواند:
انتقام شما، نمره های بیست منه
انتقام شما، سربلندی وطنه
نظر شما