به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، پاسخ به سؤالِ یک پرسشگر از مرکز ملی پاسخگوئی به سوالات دینی ارائه شده است:
پرسش:
سیستم اقتصادی در دوران امام علی علیه السلام به چه صورت بود؟
پاسخ:
امام علی علیهالسلام بعدازاینکه در سال 35 هجری به خلافت رسیدند، ساختار و نظم جدیدی را در بخش اقتصادی جامعه اسلامی در قلمرو خویش بنیان نهادند که ریشه در سنت و روش رسول خدا و دستورات قرآن کریم داشت. گرچه برخی از خواص و بزرگان و سرشناسان از صحابه نسبت به بخشی از این شیوه اعتراض داشتند، لکن بدنه اصلی جامعه که عامه مردم و قشر مستضعف بودند در سایه سیاست اقتصادی حضرت، سروسامان یافتند.
در ادامه به کلیات ساختار و سازماندهی اقتصادی حضرت در عصر خلافت خویش، اشاره خواهیم کرد:
1. دیوان خزانه و بیتالمال
آنچه در آغاز این ساختار مورد توجه قرار میگیرد، مرکزی است برای جمعآوری اموال که به مرکز خلافت سرازیر میشد. همه اموال اعم از کالا یا جنس و درهم و دینار در جایی به نام خزانه یا بیتالمال قرار داده میشد و سپس حضرت بر اساس محاسبات خویش، اقدام به تقسیم آنها میکردند. در این دیوان افرادی بودند با عنوان «دبیر» که وظیفه آنها بررسی و محاسبه اموال بود. حضرت امیر در توصیهای که به ایشان داشتند، به آنها دستور دادند تا حسابهای خود را بر اساس ماههای سال تنظیم کنند. (1)
2. اموال و منابع اصلی خزانه یا بیتالمال
این خزانه با اموالی که از طُرُق مختلف میرسید، انباشته میشد و حضرت بیدرنگ اقدام به تقسیم آن میکردند. ازجمله این منابع میتوان به این موارد اشاره کرد: غنائم، خمس، صدقات و زکات، انفال (مثلاً زمینهایی که صاحب معینی ندارند،) خراج (مالیاتی که بر زمینهای تازه فتحشده بسته میشد در قبال باقی ماندن آن زمینها در اختیار صاحبانشان،) جزیه (مقدار پولی که غیرمسلمانان ساکن در سرزمینهای اسلامی بهصورت سالیانه به مرکز خلافت اسلامی پرداخت میکنند،) هدایا و مالیات بر برخی از چیزها در صورت نیاز مانند مالیات بر اسب و برخی نیزارها. (2)
3. شیوه تقسیم بیتالمال
امیرالمؤمنین علیهالسلام بهمحض اینکه اموالی به خزانه سرازیر میشد، فراخوان میداد و اموال را میان مسلمانان بهطور مساوی تقسیم میکرد و در این امر، تفاوتی میان مسلمان عرب و عجم نمیگذاشتند، گرچه این نوع تقسیمبندی باعث اعتراض برخی از مسلمانان میشد و امام پاسخ آنان را میدادند. جالب اینکه حضرت در این تقسیمبندی، رؤسای هفتگانه کوفه را طلب میکردند و اموال را به آنان میدادند و آنان نیز اموال را در اختیار افرادی تحت عنوان عَریف که هرکدام مسئول امور یک قبیله یا ریاست گروهی از مردم را عهدهدار بودند، قرار میدادند.
این پرداختها یا بهصورت عطا بود که به همه مسلمانان بهطور سالانه به افراد پرداخت میشد (امام علی علیهالسلام سه بار پرداخت سالیان داشتند) و یا بهصورت رزق بود که به معنای پرداخت حقوق و مُزد افراد محسوب میشد که حضرت وقتی افرادی را به کاری میگمارد، مخارج وی را از بیتالمال میداد. (3)
4. موارد و مصارف بیتالمال
افراد مختلفی با عناوین متفاوت از اموال بیتالمال بهرهمند میشدند. بخشی از درآمد بیتالمال به عموم مردم پرداخت میشد. در این میان نیز افرادی که توسط حکومت به کاری گرفته میشدند، حقوقی از بیتالمال دریافت میکردند که از آنان به کارگزاران حکومت تعبیر میشود، ازجمله خود حضرت بهعنوان حاکم اسلامی. علاوه بر این، موارد دیگری پدید میآمد که نیاز بود تا از خزانه مسلمین نیازهای آنان برطرف شود. ازجمله زنان بیوه و بیسرپرست، کودکان، یتیمان، پرداخت دیه در برخی موارد، تشویق قاریان قرآن، مخارج برخی زندانیان، ازدواج بی همسران، نفقه غیرمسلمان نابینا، نیاز مؤذن و خانواده شهدا و نیز حیوانات گمشده. (4)
5. محرومیت از عطای بیتالمال
دراینبین، برخی از مسلمانان بودند که به دلایلی از دریافت بیتالمال محروم بودند. ازجمله میتوان به سعد بن ابی وقاص و عبدالله بن عمر اشاره کرد که به دلیل عدم همراهی آنان با امام در جنگهای جمل و صفین، از لیست افراد دریافتکننده عطا از بیتالمال، کنار گذاشته شدند. (5)
6. کارگزاران بیتالمال
امام علی علیهالسلام افرادی را برای امور بیتالمال استخدام میکرد. برای نمونه، فردی را با عنوان وزّان به کار میگرفت که وظیفهاش وزن کردن دقیق برخی اجناس بود. (6) همچنین از افرادی در کنار خودش استفاده میکرد با عنوان نقّاد که بتوانند پول جعلی و قلّابی را از اصل تشخیص دهند و میزان ارزش پولها را بداند. (7) علاوه بر اینها، حضرت نیز از اشخاصی استفاده میکرد بهعنوان قسّام برای تقسیم و توزیع بیتالمال. (8) طبیعتاً این فرد میبایست حسابگر خوبی هم میبود تا بتواند این وظیفه را بهدرستی انجام دهد. حضرت امیر برای تمام این افراد از بیتالمال اجرت و دستمزدی در نظر میگرفتند.
نتیجهگیری:
امام علی علیهالسلام پساز آنکه خلافت را عهدهدار شدند، یکی از اقدامات اصلاحی که انجام دادند، اصلاح ساختار اقتصادی بود. در نظام اقتصادی ایشان، تقسیم بیتالمال بهطور مساوی بین عرب و عجم بود. بهمنظور انجام بهتر امور اقتصادی، افرادی را بهعنوان کارگزاران اقتصادی به خدمت میگرفت و برای آنان از خزانه، مبلغی را در نظر میگرفت. ایشان همچنین در تقسیم بیتالمال لحظهای درنگ نمیکردند و برای آن مصارف مختلفی در نظر میگرفتند.
پینوشتها:
1. دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ سوم، ج 2، ص 2205 به نقل از آملی، نفائس الفنون فی عرائس العیون، قسم اول، مقاله اول، فنّ پانزدهم.
2. برای اطلاع بیشتر و دقیقتر نک. به: سیمای کارگزاران (دبیران و مسئولان اقتصادی)، نوشته علیاکبر ذاکری، قم، بوستان کتاب، 1402 ش، چاپ سوم، ویرایش سوم، ج 3، ص 481-603.
3. برای اطلاع بیشتر و دقیقتر نک. به: سیمای کارگزاران (دبیران و مسئولان اقتصادی)، نوشته علیاکبر ذاکری، قم، بوستان کتاب، 1402 ش، چاپ سوم، ویرایش سوم، ج 3، ص 605-647.
4. برای اطلاع بیشتر و دقیقتر نک. به: سیمای کارگزاران (دبیران و مسئولان اقتصادی)، نوشته علیاکبر ذاکری، قم، بوستان کتاب، 1402 ش، چاپ سوم، ویرایش سوم، ج 3، ص 666-696.
5. کشی، محمد بن عمر، رجال، تحقیق شیخ طوسی و حسن مصطفوی، مشهد، نشر دانشگاه مشهد، چاپ اول، 1409 ق، ص 39، ح 81 و 82.
6. رزاز واسطی، اسلم بن سهل، تاریخ واسط، بیروت، عالم الکتب، ص 102.
7. ابوعبید، قاسم بن سلام، الاموال، تحقیق محمد خلیل هراس، بیروت، دارالفکر، 1408 ق، ص 345، ح 675.
8. ابوعبید، قاسم بن سلام، الاموال، تحقیق محمد خلیل هراس، بیروت، دارالفکر، 1408 ق، ص 334؛ ابن حیان، وکیع محمد بن خلف، اخبار القضاه، قاهره، مطبعه الاستقامه،1366 ق، ج 3، ص 158.
نظر شما