به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین به نقل از سرویس دین و اندیشه ایبنا، نسخهای از کتاب متافیزیک باومگارتن(۱۷۱۴-۱۷۶۲) فیلسوف آلمانی، با حاشیه و دست خط کانت موجود است. این نسخه فیزیکی که اکنون در کتابخانه دانشگاه تارتو نگهداری میشود، یکی از ارزشمندترین گنجینههای تاریخ فلسفه است، زیرا مسیر تکامل فکری کانت را پیش از انتشار آثار مشهورش به خوبی نشان میدهد.
ایمانوئل کانت برای تدریس درس «متافیزیک» در دانشگاه، سالیان سال از این کتاب (چاپ ۱۷۳۹) استفاده میکرد. کانت نه تنها از این کتاب تدریس میکرد، بلکه آن را به فضایی برای ثبت عمیقترین و شخصیترین کلنجارهای فلسفی خود تبدیل کرده بود.
در اینجا چند نکته کلیدی درباره این نسخه و حواشی آن (که به Handexemplar معروف است) آورده شده است:
۱. حواشی
کانت در حاشیههای پهن، بین خطوط و حتی روی کاغذهای جداگانهای که بین صفحات چسبانده بود، یادداشتهایی مینوشت. این یادداشتها امروزه با نام Reflexionen (تاملات) شناخته میشوند و در مجموعه آثار کانت (Akademie-Ausgabe) در جلدهای ۱۷ و ۱۸ منتشر شدهاند.
۲. نقشه راه «نقد عقل محض»
بسیاری از مورخان فلسفه معتقدند که با بررسی این دستنوشتهها میتوان روند گذار کانت از جزماندیشی (دگماتیسم) به سمت فلسفه نقدی را ردیابی کرد. در واقع، نطفهی بسیاری از ایدههای کتاب «نقد عقل محض» در لابهلای نقد کانت بر جملات باومگارتن بسته شده است.
۳. چرا باومگارتن؟
با اینکه کانت در نهایت بسیاری از مبانی متافیزیک سنتی را زیر و رو کرد، اما برای ساختار نظاممند کتاب باومگارتن احترام زیادی قائل بود. او معتقد بود این کتاب برای تمرین تفکر منطقی و انتزاعی دانشجوها بسیار مفید است، هرچند خودش با محتوای هستیشناختی آن مرزبندی جدی داشت.
۴. وضعیت کنونی
این نسخه اصل (که به آن Kant’s Handexemplar میگویند) در کتابخانه دانشگاه تارتو (در استونی امروزی) نگهداری میشود. در طول جنگ جهانی دوم، بسیاری از اسناد کانت جابهجا شدند، اما این کتاب خوشبختانه جان سالم به در برد.
یکی از جذابترین بخشهای حاشیهنویسی کانت، کلنجار او با مفهوم «زمان و مکان» است. کانت پیش از آنکه در کتاب «نقد عقل محض» به این نتیجه برسد که زمان و مکان صرفاً «صورتهای شهود» هستند، در حاشیههای کتاب باومگارتن با نظریات رایج زمان خود (نیوتن و لایبنیتس) دستوپنجه نرم میکرد.
در اینجا به سه مورد از مهمترین تحولات فکری کانت که در این حواشی ثبت شده، اشاره میکنم:
۱. از «واقعیت عینی» به «ساختار ذهنی»
باومگارتن (پیرو لایبنیتس) معتقد بود مکان و زمان، روابطی انتزاعی بین اشیاء واقعی هستند. کانت در حاشیهها ابتدا سعی میکند این دیدگاه را اصلاح کند، اما به مرور یادداشتهایش تندتر میشود. او در تاملات خود (مثلاً در تامل شماره ۴۶۷۳) مینویسد: «مکان، یک دنیای واقعی نیست، بلکه یک طرح (Schema) برای دنیای ممکن است.»
این دقیقاً لحظهای است که کانت از توصیف جهان «آنگونه که هست»، به سمت توصیف «نحوه ادراک ما» حرکت میکند.
۲. نقد «هستیشناسی» باومگارتن
باومگارتن متافیزیک را «علم به اولین پرنسیپهای شناخت بشری» میدانست. کانت در حواشی خود شروع به تفکیک دو نوع شناخت میکند: شناخت اشیاء (Ontology): که کانت آن را به چالش میکشد.
شناختِ خودِ شناخت (Transcendental): کانت در یادداشتهایش به این نتیجه میرسد که متافیزیک نباید درباره «خدا یا روح» به طور مستقیم باشد، بلکه باید درباره «محدودیتهای عقل ما» در شناخت اینها باشد.
۳. آزمایشگاهِ اصطلاحات
بسیاری از اصطلاحات مشهور کانت مثل "Analytic" (تحلیلی) و "Synthetic" (تألیفی) در همین یادداشتها صیقل خوردهاند. او با خواندن تعاریف باومگارتن درباره «ضرورت» و «امکان»، در حاشیه کتاب شروع به کشیدن تمایز میان این دو نوع حکم کرد.
در اینجا تصویری از یکی از صفحات کتاب «متافیزیک» باومگارتن را مشاهده میکنید که کانت با دستخط خود در حاشیهها و فضای خالی بین خطوط آن یادداشتبرداری کرده است. همانطور که در تصویر میبینید، تراکم یادداشتها به قدری زیاد است که گاهی متن اصلی کتاب در میان انبوه افکار کانت گم میشود. کانت از این حواشی نه فقط برای نقد باومگارتن، بلکه برای صورتبندی اولیه مفاهیم پیچیدهای مثل «زمان»، «مکان» و «علیت» استفاده میکرد.
نسخه فیزیکی و کامل این کتاب (که به نسخه شخصی یا Handexemplar کانت معروف است) خوشبختانه به طور کامل باقی مانده و موجود است. این کتاب اکنون در کتابخانه دانشگاه تارتو (University of Tartu) در کشور استونی نگهداری میشود. این نسخه شامل متن چاپی کتاب باومگارتن (چاپ سال ۱۷۵۷ یا ۱۷۳۹ بسته به نسخه) است که کانت آن را برای تدریس استفاده میکرد.
کانت این کتاب را صحافی مجدد کرده بود و بین صفحات چاپی، برگههای سفید خالی (Interleaved pages) قرار داده بود تا فضای کافی برای نوشتن یادداشتهای مفصل خود داشته باشد. بنابراین آنچه امروز موجود است، ترکیبی است از متن چاپی باومگارتن و صدها صفحه دستنوشته کانت در حواشی و بین صفحات.
تقریباً تمام صفحات این کتاب پوشیده از یادداشت است. به دلیل اینکه کانت حدود ۴۰ سال از همین یک جلد کتاب برای تدریس استفاده کرد، یادداشتها در دورههای زمانی مختلف نوشته شدهاند. گاهی کانت روی یادداشتهای قبلی خود دوباره مطلب نوشته است!
از آنجایی که دسترسی به نسخه فیزیکی در استونی دشوار است و دستخط کانت هم بسیار ریز و ناخواناست، محققان آلمانی در قرن بیستم تمام این حواشی را استخراج و تایپ کردهاند. این یادداشتها در مجموعه عظیم Akademie-Ausgabe (آثار کامل کانت) در جلدهای ۱۷ و ۱۸ منتشر شدهاند که به آنها Reflexionen (تأملات) میگویند.
در سالهای اخیر بخشهای مهمی از این یادداشتها به همراه متن اصلی باومگارتن به زبان انگلیسی (توسط انتشارات بلومزبری و کمبریج) ترجمه شده است تا پژوهشگران بتوانند دقیقاً ببینند کانت در واکنش به کدام پاراگراف باومگارتن، چه حاشیهای نوشته است.
برخی یادداشتها با مداد و برخی با قلمهای مختلف نوشته شدهاند که نشاندهنده بازگشتهای مکرر کانت به این کتاب در طول دهههای مختلف تدریساش (از دهه ۱۷۵۰ تا ۱۷۹۰ میلادی) است.
کانت از حروف اختصاری زیادی استفاده میکرد و دستخط او به مرور زمان فشردهتر و خواندن آن دشوارتر شده بود. این نسخه فیزیکی که اکنون در کتابخانه دانشگاه تارتو نگهداری میشود، یکی از ارزشمندترین گنجینههای تاریخ فلسفه است، زیرا مسیر تکامل فکری کانت را پیش از انتشار آثار مشهورش به خوبی نشان میدهد.
۲۱۶۲۱۶
نظر شما