خبرآنلاین - محمد عارف معزی: در شرایطی که تنها چند هفته از آغاز به کار دولت «علی فالح الزیدی» میگذرد، نخستین سفر رسمی او به واشنگتن به یکی از مهمترین رویدادهای سیاسی عراق در سالهای اخیر تبدیل شده است؛ سفری که اگرچه در ظاهر با محوریت توسعه همکاریهای اقتصادی، سرمایهگذاری و بازسازی زیرساختهای عراق انجام میشود، اما بررسی گزارشهای منتشرشده در رسانههای آمریکایی، عراقی و عربی نشان میدهد دستور کار واقعی این دیدار، بسیار فراتر از قراردادهای اقتصادی است. از آینده گروههای مسلح نزدیک به ایران گرفته تا کاهش وابستگی بغداد به انرژی ایران، کنترل مرزها، حضور نظامی آمریکا و حتی بازتعریف جایگاه عراق در رقابت تهران و واشنگتن، همگی روی میز مذاکرات کاخ سفید قرار گرفتهاند.
این سفر در حالی انجام میشود که منطقه هنوز از تجاوز نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران فاصله نگرفته و واشنگتن نیز تلاش میکند نظام امنیتی تازهای را در خاورمیانه شکل دهد؛ نظمی که در آن عراق دیگر نباید همان حلقه واسط نفوذ ایران در منطقه باشد.
مطالبات دولت آمریکا از دولتهای پیاپی عراق تقریبا در طول سالهای گذشته ثابت ماندهاست و هر یک از نخستوزیران عراق نیز در طول سالهای گذشته سطحی مشخص از همکاری را با خواستههای دولت آمریکا نشان دادهاند. واشنگتن برای فشار بر دولت عراق ابزارهای بسیاری در اختیار دارد که مهمترین آن اهرم حبس درآمدهای نفتی عراق است که به حسابی نزد خزانهداری نیویورک واریز میشوند.
در طول سالهای گذشته نخستوزیران مختلف عراق، هر یک به نوعی روابط با تهران و واشنگتن را مدیریت کردهاند. نخستوزیری مانند مصطفی کاظمی، بیشتر تلاش کرد تا واشنگتن را راضی نگه دارد و نخستوزیری مانند عادل عبدالمهدی، تلاش میکرد تا بیشتر از واشنگتن فاصله بگیرد. اکنون سفر به واشنگتن که به گفته الزیدی بلافاصله با سفرهایی به تهران، ریاض و آنکارا تعقیب خواهد شد، آزمونی جدی برای ارزیابی نگاه نخستوزیر جوان به روابط با دو قدرت موثر در عراق است.
سفری که در سایه جنگ آغاز شد
رسانه عراقی Iraqi News در گزارشی، فضای حاکم بر بغداد همزمان با عزیمت الزیدی به واشنگتن را «آمیخته به نگرانی امنیتی» توصیف میکند. به نوشته این رسانه، همزمان با پرواز نخستوزیر عراق به آمریکا، بیم آن میرود هرگونه رویارویی تازه میان تهران و واشنگتن، عراق را بار دیگر به میدان جنگ نیابتی تبدیل کند.
این گزارش همچنین از آغاز تحقیقات محرمانه درباره نقش برخی گروههای مسلح در حملات پهپادی به پایگاههای آمریکا در منطقه خبر میدهد؛ موضوعی که نشان میدهد پرونده امنیتی ایران، مهمترین دستور کار پنهان سفر الزیدی بوده است.
در چنین فضایی، مخالفت شدید گروههای موسوم به «مقاومت اسلامی عراق» با سفر نخستوزیر نیز قابل توجه بود. این گروهها هشدار دادند که مبارزه دولت با فساد، نباید بهانهای برای تغییر موازنه ژئوپلیتیکی عراق یا گسترش نفوذ آمریکا در این کشور شود.
ترامپ از بغداد چه میخواهد؟
اگر روایت رسانههای عراقی بیشتر بر نگرانی بغداد از جنگ تمرکز دارد، رسانهها و اندیشکدههای آمریکایی تصویری متفاوت ارائه میکنند. دیوید شنکر، معاون پیشین وزیر خارجه آمریکا و پژوهشگر اندیشکده موسسه واشنگتن، در یادداشتی در نشنال اینترست مینویسد دولت ترامپ از نخستوزیر جدید عراق انتظارات بسیار مشخصی دارد؛ انتظاراتی که در رأس آنها، مهار و خلع سلاح گروههای نزدیک به ایران قرار گرفته است.
از نگاه واشنگتن، این گروهها نه تنها مهمترین مانع توسعه روابط آمریکا و عراق محسوب میشوند، بلکه طی سالهای گذشته بارها نیروها و منافع آمریکا را هدف قرار دادهاند. به همین دلیل، کاخ سفید معتقد است هرگونه گسترش همکاری اقتصادی با بغداد، بدون محدود شدن نفوذ این گروهها، دوام چندانی نخواهد داشت.
شنکر حتی پا را فراتر گذاشته و تأکید میکند که کاهش نفوذ ایران در عراق باید از مسیر اقتصاد نیز دنبال شود؛ از جمله پایان وابستگی بغداد به گاز و برق ایران، توسعه همکاری با شرکتهای آمریکایی و اجرای پروژههای انتقال نفت عراق به دریای مدیترانه از طریق سوریه و اردن؛ پروژهای که وابستگی عراق به مسیرهای خلیج فارس و تنگه هرمز را کاهش میدهد.
خلع سلاح؛ برگ برنده یا آزمون دشوار؟
یکی از مهمترین محورهای سفر الزیدی، نمایش توان دولت عراق برای انحصار سلاح در اختیار حکومت است. به نوشته Iraqi News، نخستوزیر عراق با پروندهای محرمانه وارد واشنگتن شده که در آن، جزئیات توافق برخی گروههای مسلح برای تحویل سلاحهای خود به دولت ثبت شده است. این اقدام قرار است به دولت ترامپ نشان دهد بغداد در مسیر بازگرداندن اقتدار دولت حرکت کرده است.
اما واقعیت میدانی پیچیدهتر از این است. گروههایی مانند کتائب حزبالله همچنان حاضر به پذیرش خلع سلاح نیستند و سلاح خود را بخشی از مأموریت امنیتیشان میدانند.
شنکر نیز در تحلیل خود هشدار میدهد که حتی اگر برخی گروهها ظاهراً با واگذاری سلاح موافقت کنند، تضمینی وجود ندارد که این روند واقعی و برگشتناپذیر باشد. از نگاه او، احتمال دارد بخشی از این اقدامات صرفاً تاکتیکی برای کاهش فشارهای آمریکا باشد.
اقتصاد؛ ابزار جدید فشار بر تهران
همزمان با مذاکرات امنیتی، پرونده اقتصاد نیز اهمیت ویژهای پیدا کرده است. هیئت همراه الزیدی شامل دهها وزیر، مشاور اقتصادی و فعال بخش خصوصی است؛ نشانهای از اینکه بغداد قصد دارد فصل تازهای از همکاری اقتصادی با آمریکا را آغاز کند.
در هفتههای گذشته عراق قراردادهایی با شرکتهایی مانند Chevron، Halliburton، KBR و همچنین Starlink امضا کرده است؛ قراردادهایی که از نگاه واشنگتن، تنها پروژههای اقتصادی نیستند، بلکه بخشی از راهبرد بلندمدت کاهش نفوذ اقتصادی ایران در عراق به شمار میروند.
از سوی دیگر، آمریکا همچنان از ابزارهای مالی برای اعمال فشار استفاده میکند. محدودیت بر انتقال دلار، پایان برخی معافیتهای انرژی و فشار برای توقف واردات گاز ایران، همگی نشان میدهد اقتصاد به مهمترین اهرم واشنگتن در قبال بغداد تبدیل شده است.
بغداد در جستوجوی موازنه؛ نه قطع رابطه با تهران
با وجود تمام فشارهای آمریکا، مرور سه گزارش منتشرشده از سوی رسانهها نشان میدهد که دولت الزیدی برخلاف برخی روایتهای رسانهای، قصد ندارد روابط خود با ایران را قطع کند. آنچه بغداد دنبال میکند، بیش از هر چیز، بازتعریف موازنه میان دو شریک راهبردی خود است؛ از یک سو آمریکا که همچنان مهمترین شریک امنیتی و مالی عراق محسوب میشود و از سوی دیگر ایران که نفوذ سیاسی، اقتصادی و اجتماعی گستردهای در ساختار قدرت این کشور دارد.
العربی الجدید نیز در گزارشی با اشاره به ابعاد مختلف این سفر مینویسد که پروندههای روابط با ایران، آینده حضور نظامی آمریکا، کنترل گروههای مسلح، سرمایهگذاری خارجی و بحران اقتصادی عراق، همگی بهطور همزمان در دستور کار گفتوگوهای واشنگتن قرار گرفتهاند. به نوشته این رسانه، الزیدی در آستانه سفر خود در مقالهای در واشنگتنپست نیز بر ضرورت تعمیق شراکت با آمریکا تأکید کرده، اما همزمان تلاش کرده این همکاری را در چارچوب منافع ملی عراق تعریف کند.
همین مسئله نشان میدهد نخستوزیر جدید عراق بهخوبی میداند که هرگونه چرخش ناگهانی به سمت یکی از دو طرف، میتواند هزینههای سنگینی برای بغداد ایجاد کند.
مخالفت گروههای مقاومت؛ نخستین هشدار به نخستوزیر
شاید مهمترین چالش الزیدی، نه در واشنگتن بلکه در بغداد باشد.
همزمان با آغاز این سفر، گروههای «مقاومت اسلامی عراق» با انتشار بیانیهای شدیداللحن، مخالفت خود را با هرگونه توافقی که به افزایش نفوذ آمریکا در اقتصاد یا امنیت عراق منجر شود، اعلام کردند. آنها هشدار دادند که حضور شرکتهای آمریکایی نباید به «اشغال اقتصادی» عراق تبدیل شود و دولت حق ندارد با امضای قراردادهای بلندمدت، آینده اقتصادی کشور را به واشنگتن گره بزند.
این موضعگیری تنها یک واکنش سیاسی نبود؛ بلکه نشان داد هرگونه توافق احتمالی میان بغداد و واشنگتن، با مقاومت بخشی از بازیگران قدرتمند داخلی روبهرو خواهد شد؛ بازیگرانی که همچنان روابط نزدیکی با تهران دارند و نفوذ قابل توجهی در ساختار امنیتی و سیاسی عراق حفظ کردهاند.
آیا عراق از مدار ایران خارج میشود؟
شاید مهمترین پرسش پس از این سفر همین باشد؛ آیا عراق در مسیر فاصله گرفتن از ایران قرار گرفته است؟ شنکر معتقد است دولت ترامپ دقیقاً با همین هدف، یعنی کاهش تدریجی نفوذ ایران، وارد تعامل با دولت جدید عراق شده و از ابزارهایی مانند سرمایهگذاری، انرژی، دلار و همکاریهای امنیتی برای تحقق این هدف استفاده خواهد کرد.
در مقابل، بسیاری از تحلیلگران بر این باورند که بغداد همچنان تلاش میکند از تبدیل شدن به میدان رقابت مستقیم تهران و واشنگتن جلوگیری کند. به همین دلیل، الزیدی میکوشد ضمن توسعه روابط اقتصادی با آمریکا، کانالهای ارتباطی خود با ایران را نیز حفظ کند و مانع از آن شود که عراق بار دیگر به صحنه رویارویی دو قدرت تبدیل شود.
واقعیت نیز نشان میدهد چنین سیاستی برای بغداد منطقیتر است. ایران همچنان یکی از مهمترین شرکای تجاری عراق، تأمینکننده بخشی از انرژی این کشور و بازیگری اثرگذار در معادلات داخلی عراق است. از سوی دیگر، اقتصاد عراق بدون دسترسی به نظام مالی آمریکا، سرمایهگذاری شرکتهای غربی و همکاری امنیتی با واشنگتن نیز با مشکلات جدی مواجه خواهد شد.
سفری که آزمون نخست دولت جدید است
سفر علی فالح الزیدی به واشنگتن را نمیتوان صرفاً یک دیدار دیپلماتیک یا اقتصادی دانست. این سفر، نخستین آزمون بزرگ دولت جدید عراق برای تعریف جایگاه خود در نظم جدید منطقهای پس از جنگ ایران و آمریکا است؛ نظمی که در آن، واشنگتن آشکارا به دنبال کاهش نفوذ تهران در عراق است و همزمان بغداد میکوشد بدون ورود به تقابل مستقیم با همسایه شرقی خود، روابط راهبردیاش با ایالات متحده را نیز حفظ کند.
دستور کار سفر الزیدی تلاشی برای پاسخ دادن به مهمترین مطالبه دولت ترامپ یعنی مهار گروههای مسلح، کاهش وابستگی اقتصادی به ایران و گسترش نفوذ آمریکا در ساختار اقتصادی عراق است. اینکه دولت جدید عراق تا چه اندازه بتواند این مطالبات را بدون برهم زدن توازن حساس میان تهران و واشنگتن مدیریت کند، پرسشی است که پاسخ آن نه در پایان این سفر، بلکه در ماههای آینده و در میدان سیاست عراق مشخص خواهد شد. همین موضوع باعث شده نخستین سفر خارجی الزیدی به کاخ سفید، به یکی از حساسترین آزمونهای سیاست خارجی بغداد در سالهای اخیر تبدیل شود.
۲۱۹/۴۲
نظر شما