به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین بحث درباره مداحی و نقش مداحان در جامعه، هر سال با نزدیک شدن به محرم و عاشورا دوباره پررنگ میشود. در این میان، یکی از موضوعاتی که بارها مورد توجه قرار گرفته، مقایسه میان مداحان قدیمی و مداحان جدید است؛ مقایسهای که فقط به سبک خواندن و اجرای مراسم محدود نمیشود و بیشتر به جایگاه اجتماعی، میزان معرفت دینی، اثرگذاری فرهنگی و نوع ارتباط با مردم برمیگردد.
در همین چارچوب، روزنامه جمهوری اسلامی در یادداشتی به این تفاوتها پرداخته و از کاهش برخی ویژگیهای شاخص در میان بخشی از مداحان جدید سخن گفته است. این روزنامه معتقد است مداحان قدیم به دلیل برخورداری از اعتبار اجتماعی، شناخت مذهبی و امتیازهای معنوی، به چهرههایی مورد اعتماد در میان مردم تبدیل شده بودند؛ چهرههایی که نه فقط صدای مراسم، بلکه الگوی گفتار، رفتار و سبک زندگی برای بخشی از جامعه محسوب میشدند.
چرا مداحان قدیم مورد اعتماد بودند؟
آنچه مداحان قدیم را از بسیاری از چهرههای جدید متمایز میکرد، فقط سابقه بیشتر یا شهرت آنها نبود. به باور نویسنده این یادداشت، مداحان قدیمی به مرور به معتمدان مردم تبدیل شده بودند. اعتماد عمومی به آنها از این جهت شکل میگرفت که مردم در کنار شور مذهبی، نوعی ثبات رفتاری، شناخت دینی و پایبندی اخلاقی هم در آنها میدیدند. به همین دلیل، ارتباط مردم با مداحان قدیم صرفاً احساسی نبود. مخاطبان این چهرهها تلاش میکردند از سبک زندگی، شیوه سخن گفتن و حتی رفتار اجتماعی آنها الگو بگیرند. این نوع اثرگذاری، مداحی را از یک اجرای آیینی فراتر میبرد و آن را به یک نقش فرهنگی و تربیتی تبدیل میکرد.
مداحان جدید با چه نقدی روبهرو هستند؟
در این یادداشت آمده است که این ویژگیها در سالهای اخیر به تدریج کمرنگ شده و در مواردی، افرادی وارد این عرصه شدهاند که از نظر اطلاعات مذهبی و پشتوانه معنوی، فاصله محسوسی با مداحان سنتی دارند. به همین دلیل هم بخشی از جامعه نسبت به برخی مداحان جدید، آن رغبت و اعتماد گذشته را ندارد.
البته این نقد به معنای نفی کامل مداحان جدید نیست. همانطور که در این یادداشت هم تأکید شده، هنوز مداحان سنتی و چهرههایی با ویژگیهای ارزشمند گذشته در جامعه حضور دارند، اما این گروه در اقلیت قرار گرفتهاند و از حمایت کافی هم برخوردار نیستند. نتیجه چنین وضعیتی، کاهش نفوذ الگوهای سنتی و پررنگتر شدن چهرههایی است که بیشتر بر احساس تکیه دارند تا معرفت.
احساس کافی است یا معرفت مهمتر است؟
یکی از مهمترین نکتههای این یادداشت، تأکید بر این است که احساس به تنهایی کافی نیست. در مراسم مذهبی، شور و احساس جایگاه مهمی دارد و نمیتوان نقش آن را نادیده گرفت، اما این احساس زمانی اثرگذار و ماندگار خواهد بود که با معرفت همراه شود. نویسنده معتقد است علاقهمندان به مداحان قدیم، معمولاً عمیقتر و استوارتر بار میآمدند و بیشتر به احکام دین و مبانی اخلاقی پایبند میشدند. در مقابل، اگر مداحی فقط بر تحریک احساسات استوار شود و پشتوانه معرفتی نداشته باشد، اثر آن میتواند سطحی و کوتاهمدت باقی بماند.
مداحی فقط خواندن نیست
با نزدیک شدن به عاشورا، اهمیت این بحث بیشتر میشود؛ چون محور اصلی مداحی، نهضت عاشورا و شخصیت امام حسین(ع) است. وقتی موضوع مداحی به چنین جایگاهی گره میخورد، طبیعی است که نقش مداح فقط اجرای شعر و ایجاد فضای احساسی نباشد.در این نگاه، مداح پیش از آنکه اجراکننده یک مجلس باشد، باید حامل پیام و معنا باشد. به همین دلیل گفته میشود کسی که وارد عرصه مداحی میشود، باید پیش از هر چیز الزامات علمی، معنوی و اخلاقی این جایگاه را در خود ایجاد کرده باشد.
چرا شناخت امام حسین(ع) به معرفت نیاز دارد؟
یکی از بخشهای کلیدی این یادداشت، تأکید بر جهانی بودن شخصیت امام حسین(ع) است. از این منظر، امام حسین فقط یک چهره مورد احترام در یک محدوده جغرافیایی یا مذهبی نیست، بلکه شخصیتی است که در سطح جهان علاقهمند و طرفدار دارد. بنابراین معرفی درست آن حضرت به افکار عمومی، نیازمند معیارهای معرفتی است.
بر همین اساس، مداحان و واعظان زمانی میتوانند از عهده این مسئولیت برآیند که خودشان نسبت به شخصیت، سیره و نهضت امام حسین(ع) شناخت عمیق داشته باشند. بدون این پشتوانه، مداحی ممکن است به تکرار قالبها و عبارات احساسی محدود شود، بیآنکه بتواند پیام اصلی عاشورا را منتقل کند.
نقد شعرهای بیمحتوا و خواب و خیال
در این یادداشت تأکید شده که معرفی مکتب امام حسین(ع) با چند شعر بیمحتوا یا نقل خواب و خیال ممکن نیست. این جمله در واقع نقدی است به بخشی از محتواهایی که گاهی در برخی مجالس مذهبی پررنگ میشود؛ محتواهایی که شاید در لحظه اثر احساسی داشته باشند، اما از نظر معرفتی و آموزشی، بار چندانی ندارند.
این نگاه بر این نکته تأکید میکند که هرچه موضوع والاتر باشد، ابزار معرفی آن هم باید دقیقتر، عمیقتر و مسئولانهتر انتخاب شود. اگر قرار است پیام عاشورا منتقل شود، این کار با سطحینگری و محتوای ضعیف همخوانی ندارد.
نسبت مداحی و سیاست
بخش دیگری از این یادداشت به مسئله منازعات سیاسی پرداخته و آن را از آفات این رسالت دانسته است. در این نگاه، میان «اهل سیاست بودن» و «اهل بازیهای سیاسی بودن» تفاوت وجود دارد. یعنی ممکن است یک مداح یا مبلغ مذهبی نسبت به مسائل اجتماعی و سیاسی آگاه باشد، اما نباید رسالت اصلی خود را وارد بازیهای روزمره سیاسی کند.
دلیل این هشدار روشن است؛ چون وقتی محور تبلیغ، شخصیت امام حسین(ع) و مکتب عاشورا باشد، ورود افراطی به جدالهای سیاسی میتواند اصل پیام را به حاشیه ببرد و نقش معنوی و فرهنگی مداح را تضعیف کند.
مداح موفق چه ویژگیهایی دارد؟
از جمعبندی این دیدگاه میتوان به چند ویژگی مهم برای یک مداح موفق رسید: شناخت دینی، پشتوانه معرفتی، پایبندی اخلاقی، اعتبار اجتماعی، پرهیز از سطحینگری، دوری از بازیهای سیاسی و توجه به رسالت فرهنگی و معنوی مداحی. به بیان دیگر، مداحی فقط هنر خواندن یا برانگیختن احساس نیست؛ بلکه مسئولیتی است که اگر با دانش و معنویت همراه شود، میتواند در تربیت دینی و فرهنگی جامعه نقش جدی ایفا کند. مقایسه مداحان قدیم و جدید، در واقع مقایسه دو نوع رویکرد به مداحی است؛ یک رویکرد که بر اعتماد عمومی، معرفت، اخلاق و الگو بودن تکیه دارد و رویکردی دیگر که اگر از این عناصر فاصله بگیرد، ممکن است به احساس صرف و اثرگذاری کوتاهمدت محدود شود.
با نزدیک شدن به عاشورا، این بحث دوباره اهمیت پیدا میکند؛ چون هرچه جایگاه مداحی در جامعه مهمتر باشد، انتظار از مداحان برای برخورداری از معیارهای علمی، معنوی و اخلاقی هم بیشتر خواهد شد. در این چارچوب، مداح موفق کسی است که بتواند شور را با شعور پیوند بزند و پیام عاشورا را فراتر از هیجان لحظهای، به معرفت ماندگار تبدیل کند.
نظر شما