امید کریمی، نیو صدر: وضعیت منابع آبی ایران هر سال نسبت به سال قبل وحشتناکتر میشود و هر روز پیامدهای ورشکستگی آبی کشور عینیتر میشود؛ از زمستانی بدون باران گرفته، تا مهاجرت، اعتراض کشاورزان، گرد و خاک و ...
اما از سویی اقدامات مختلفی هم برای روبرویی با این پیامدها در حال انجام است از قیرپاچی و جنگلکاری در خوزستان، تا پروژههای مختلف احیای تالابها و ... اما هرکدام این اقدامات مخالفان سرسختی هم دارد که یکی از آنها پروفسور پرویز کردوانی پدر علم کویرشناسی ایران است.
چندی پیش با او در رابطه با خشکسالی در ایران گفتگویی داشتیم که دو بهش اول آن منتشر شد. بخش اول با عنوان «چه شد که خشک شدیم؛ باران یا سوءمدیریت؟» در رابطه با سهم کشاورزی در بحران آب ایران بود، کردوانی در آن بخش گفته بود: «میگویند کشاورزها ۹۰ آب را مصرف میکنند، افرادی مثل شما هم بیرون نمیروید و قبول میکنید. مگر شهریها آب را هدر نمیدهند؟ علت اینکه تهران رود ندارد ولی ۳ رود فاضلاب دارد چیست؟ چرا نمیگوید شهرداریها دیگر چمن نکارند؟ یا مثلا الان در لرستانی که باید کشاورزی ایران را تامین کند ترسیده و گفته الگوی کشت را خودش مشخص میکند و از این به بعد زعفران و گل محمدی میکارند! مگر مردم نان نمیخواهند؟ همه اینها نابود کردن کشاورزی است ولی بالعکس در کشورهای پیشرفته دنیا وقتی به سمت صنعت رفتند کشاورزی را نابود نکردند و حتی کمک هم کردند چون غذا مهم است. اشتباه است که میگویند اول هوا، بعد آب و بعد غذا، ولی الان نه بر اساس سیل و خشکسالی که وجود دارد غذا در دنیا مهم است به خصوص برای ما که تحریمیم.»
در بخش دوم که با عنوان «در خشکسالی پیشرو چهکنیم که آب جیرهبندی نشود؟» پدر علم کویرشناسی ایران از راه حل و برنامه خود را برای روبرویی با مشکل بیآبی گفته بود: «اگر میخواهیم مشکل آب حل شود هم دولت و هم مردم باید اقدام کنند، اما الان وزارت نیرو فقط آب روستاها را قطع میکند، از سویی چند روز پیش مدیرعامل آب تهران گفت که ما در ایران در حوزه شهری آب زیادی مصرف میکنیم، او این حرف را میزند تا از طریق آب پول بیشتری بگیرد نه اینکه آب را در شهر جیرهبندی کند.»
اما به هرحال به هر دلیلی ایران درگیر بیآبی است و باید در کنار حل مسئله اصلی با خطرات آن هم روبرو شویم، در بخش سوم گفتگو کردوانی از این اقدامات میگوید:
آقای دکتر فرض کنیم، همه این اقدامات با همین روند ادامه پیدا کنند یعنی همچنین سد بسازیم، به کشاورز آب ندهیم و ... چه آیندهای در انتظار نسل بعدی است؟
بیچاره کسی که ۵۰ سال دیگر به دنیا بیاید، تا آن زمان دیگر نه آب سطحی داریم، نه آب زیرزمینی. البته این اتفاق شاید زودتر هم بیافتد.
چراکه در حوزه آب زیرزمینی حداقل فاصله ۲ چاه باید ۱ کیلومتر باشد، اگر در یک لیوان بهجای یک نی، ۳ نی قرار دهیم آب بیشتری نمیگیریم فقط زودتر آن منبع آب را از بین میبریم. وزارت نیرو هم که دارد میگوید چاه بزنید، اتفاقی که باعث شده دشت تهران هم ۳۶ سانتیمتر نشست پیدا کند.
بعد از آن هم دیگر آبی نیست، اگر هم باشد آب آلوده است چراکه آب توالت هم وارد میشود.
درباره آب سطحی چطور؟
وضعیت این موضوع خیلی بدتر است. مثلا همه میگویند سد کرج پر از آب است، اما ۶۰ سانتیمتر از این سد گل است و همین دلیلی است که برخی میگویند آمریکا همه سدها را خراب کرد. البته سد را خراب نمیکنند فقط جلوی سدسازی را میگیرند.
سدها نیاز به مدیریت دارند، برای مثال ۵ سال پیش سد تهران پر شد و در شهر سیل آمد. این اتفاق افتاد چون ما باید چند سانتیمتر از سد را خالی میگذاشتیم. دومین موضوع این است که سدها هم مثل چاهها عمر دارند، سدها وقتی پر از گل میشوند میمیرند.
پس اگر بارندگی زیاد باشد هم سدهای ما نمیتواند پر شود، همین امسال هم بعد از بارندگی سد ورامین و کرج را باز کردند چراکه دیدند سد پر شده.
چه اقدامی میشود برای این موضوع انجام داد؟
هر سدی که میسازیم باید دو برنامه روی آن پیاده کنیم، یکی باید در بالادست آن آبخیزداری کنیم و دوم اینکه از همه مهمتر است شستوشوی هیدرولیک است. اقداماتی که الان انجام میدهیم باعث میشود همه گلها از بین نروند و اگر این اتفاق نیافتد میلیونها آدم میمیرند.
چون هرسال آب کمتری ذخیره میشود و این خطرناک است. مثلا این سد لتیان را گفتند برای ورامین میسازند و ۰.۱ دهم آن را به تهران میدهند الان ۸ سال است که دریچه این سد بسته است. این کار ظلم است، ورامین هم شهر و باید به آن آب بدهیم ضمناً بستر این سد تخت میشود سیل میاید و میلیونها آدم میمیرند.
ممکن است بهطور موقت کاری انجام دهند و تاج سد را چند متر افزایش دهند، اما سد کرج و سد لتیان دیگر ظرفیت این اتفاق را ندارند.
پس بیچاره کسانی که ۵۰ سال دیگر به دنیا بیایند، چاه آنها که خشک است و سدشان هم خشک میشود. این کارها مدیریت میخواهند که انجام نمیشود.
اما چرا مدیریت نمیکنند؟
به خاطر تأمین آب شهر تهران، البته من برای این موضوع راهحل دارم. الان دارند با هزینه بسیار زیاد حلقهای در اطراف پایتخت درست میکنند تا بتوانند به هر نقطهای آب ببرند. اگر این کار را کردند بیایند دریچه سد کرج را باز کنند و به مردم تهران بگویند تا صرفهجویی نکنند آب ندارند.
ا