به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، حضرت آیت الله مکارم شیرازی در یادداشتی به بیان اهمیت ماه مبارک رمضان از دیدگاه این مرجع تقلید پرداخته و آورده است:
ماه رمضان ماه نزول قرآن است که در شب قدر بر قلب نازنین پیامبر صلّی الله علیه وآله وسلّم نازل شده است.[۱] ماه روزه گرفتن و جهاد با نفس،[۲] ماه عبادت و خودسازی، ماه ترک معصیت و انجام اطاعت است.[۳]
امتیاز ماه رمضان
علت اینکه ماه رمضان برای روزه گرفتن انتخاب شده این است که این ماه بر سایر ماهها برتری دارد و در آیۀ ۱۸۵ سورۀ بقره: «شَهْرُ رَمَضانَ اَلَّذِی أُنْزِلَ فِیهِ اَلْقُرْآنُ هُدی لِلنّاسِ…»، علت برتری آن چنین بیان شده است که، قرآن کتاب هدایت و راهنمای بشر، که با دستورات و قوانین خود، روشهای صحیح را از ناصحیح جدا کرده و دستور سعادت انسانها را آورده است، در این ماه نازل شده.
در روایات اسلامی نیز چنین آمده است که همۀ کتابهای بزرگ آسمانی [تورات، انجیل، زبور، صحف و قرآن] در این ماه نازل شدهاند. امام صادق علیه السلام میفرماید: «نَزَلَتِ التَّوْرَاةُ فِی سِتٍّ مَضَتْ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ وَنَزَلَ الْإِنْجِیلُ فِی اثْنَتَی عَشْرَةَ لَیلَةً مَضَتْ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ وَنَزَلَ الزَّبُورُ فِی لَیلَةِ ثَمَانِی عَشَرَةَ مَضَتْ مِنْ شَهْرِ رَمَضَانَ وَنَزَلَ الْقُرْآنُ فِی لَیلَةِ الْقَدْرِ؛ تورات، شش [شب] از ماه رمضان گذشته، نازل شد. انجیل، دوازده شب از ماه رمضان گذشته، نازل شد. زبور، هجده شب از ماه رمضان گذشته، فرود آمد. و قرآن، در شب قدر نازل گشت».[۴]
بنابراین، ماه رمضان ماه نزول کتابهای بزرگ آسمانی و ماه تعلیم و آموزش بوده است، چراکه تربیت و پرورش بدون تعلیم و آموزش صحیح ممکن نیست. برنامۀ تربیتی روزه نیز باید با آگاهی هرچه بیشتر و عمیقتر از تعلیمات آسمانی هماهنگ شود، تا جسم و جان آدمی را از آلودگی گناه شستشو دهد.[۵]
روزه و مهمانی خدا
در قرآن «روزه» یکی از مهمترین عبادات محسوب میشود: «یا أَیهَا اَلَّذِینَ آمَنُوا کُتِبَ عَلَیکُمُ اَلصِّیامُ کَما کُتِبَ عَلَی اَلَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ؛ ای کسانی که ایمان آوردهاید! روزه بر شما مقرّر شده، همانگونه که بر کسانی که قبل از شما بودند مقرّر شد؛ تا پرهیزکار شوید». که در ادامه به آن میپردازیم.[۶]
اهمیت روزه
روزه یکی از ارکان پنجگانۀ اسلام است و در ماه رمضان بر همۀ مسلمانان واجب میباشد. ازجمله هدفهای روزه، تقوا و پرهیزکاری «…لَعَلَّکُمْ تَتَّقُونَ»،[۷] پرورش اراده، تزکیه و وارستگی، تصفیۀ اخلاق از عادات مذموم و صفات ناپسند و اصلاح جامعه میباشد.
پیغمبر صلّی الله علیه وآله وسلّم طی خطبهای فرمودند: «ماه رمضان، ماهی است که در آن به مهمانی خدا فرا خوانده میشوید؛ بنابراین:
۱. از خدا بخواهید که نیتها و دلهای شما را از گناهان و صفات بد پاک نماید.
۲. توفیق روزهداری و تلاوت قرآن را به شما عنایت فرماید.
۳. وقتی گرسنه و تشنه میشوید، گرسنگی و تشنگی قیامت را به یاد آورید.
۴. همچنین مستمندان و بینوایان را دریابید و از آنان دستگیری کنید.
۵. کودکان و بستگان را مورد لطف و نوازش قرار دهید.
۶. زبان خود را از ناگفتنیها نگاه دارید.
۷. چشمان خود را از دیدنیهای حرام بگردانید.
۸. گوشهای خود را از شنیدنیهای حرام بازدارید.
۹. با یتیمان مردم مهربانی کنید تا با یتیمان شما مهربانی ورزند.
۱۰. هنگام نماز دست به دعا بردارید که به اجابت خواهد رسید.».[۸]
امام صادق علیه السلام نیز فرمودند: «روزه تنها خودداری از خوردن و آشامیدن نیست، بلکه روزۀ شما باید با امور زیر توأم باشد:
۱. زبان خود را از دروغ نگاه دارید.
۲. دیدههای خود را از حرام بپوشانید.
۳. با یکدیگر نزاع و دعوا مکنید.
۴. از حسد بپرهیزید.
۵. غیبت یکدیگر را روا منمایید.
۶. از مجادله و قیل و قال کنارهگیری کنید.
۷. سوگند مخورید، هرچند راست باشد.
۸. از فحّاشی و دشنام بپرهیزید.
۹. به کسی ظلم و ستم مورزید.
۱۰. بیخردی مکنید و دلتنگ نشوید.[۹]
مسلّماً در اجتماعی که مردم در آن با شرایط فوق روزه میگیرند، و از دروغ، غیبت، حسد، دشنام، مجادله، نزاع، ظلم و ستم خودداری میکنند، جرائم و جنایات به طور محسوسی کاهش مییابد و روح صلح و صفا، راستی و امانت جایگزین آن میشود.[۱۰]
آثار تربیتی روزه
روزه ابعاد گوناگونی دارد و آثار فراوانی از نظر مادّی و معنوی در وجود انسان میگذارد که از همه مهمّتر بُعد اخلاقی و فلسفۀ تربیتی آن است. از فواید مهمّ روزه این است که روح انسان را «تلطیف» و ارادۀ او را «قوی» و غرایز او را «تعدیل» میکند.
روزهدار باید در حال روزه با وجود گرسنگی و تشنگی، از غذا و آب و نیز لذّت جنسی چشم بپوشد، و عملًا ثابت کند که او همچون حیوان، در بند اصطبل و علف نیست. او میتواند زمام نفس سرکش را به دست گیرد و بر هوسها و شهوات خود مسلّط شود.
در حقیقت بزرگترین فلسفۀ روزه همین اثر روحانی و معنوی آن است. انسانی که انواع غذاها و نوشیدنی را در اختیار دارد و هر لحظه تشنه و گرسنه شد به سراغ آن میرود، همانند درختانی است که در پناه دیوارهای باغ بر لب نهرها میرویند، این درختان نازپرورده، بسیار کم مقاومت و کم دوامند. اگر چند روزی آب از پای آنها قطع شود پژمرده میشوند و میخشکند. امّا درختانی که از لابهلای صخرهها در دل کوهها و بیابانها میرویند و نوازشگر شاخههایشان از لحظۀ آغاز رویش، طوفانهای سخت و آفتاب سوزان و سرمای زمستان است، و با انواع سختیها دست به گریباناند، محکم و بادوام و پر استقامت و سختکوش و سختجاناند. روزه نیز با روح و جان انسان چنین میکند و با محدودیتهای موقّت، به او مقاومت و قدرت اراده و توان مبارزه با حوادث سخت میبخشد و چون غرایز سرکش را کنترل میکند، بر قلب انسان نور و صفا میپاشد.[۱۱]
رمضان، ماه هدایت خاص خدا
هدایت دو قسم است: هدایت تکوینی و تشریعی.
هدایت تکوینی
منظور از هدایت تکوینی آن است که هنگامی که خداوند موجودات را آفرید، مسیر زندگیشان را نیز در وجودشان قرار داد. لذا حضرت موسی علیه السلام به هنگام معرّفی خدای خویش میگوید: «اَلَّذِی أَعْطی کُلَّ شَیءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدی؛ [پروردگار ما] همان کسی است که به هر موجودی، آنچه را لازمۀ آفرینش او بوده داده؛ سپس هدایت کرده است». این آیۀ شریفه در حقیقت تعریف هدایت تکوینی است.
هدایت تشریعی
هدایت تشریعی، یعنی هدایتهایی که به وسیلۀ خدا و پیامبران و امامان و دانشمندان صورت میگیرد؛ هدایت تشریعی بر دو گونه است:
هدایت تشریعی عام
در این نوع از هدایت، راه را به مکلّف نشان میدهند؛ قرآن و روایات معصومان راه تقوا و پرهیزکاری و دینداری را به همۀ انسانها نشان دادهاند.
هدایت تشریعی خاص
منظور از این نوع هدایت، رساندن طرف به سرمنزلمقصود است. کسی که از شما آدرس جایی را میپرسد به دو شکل میتوانید به او کمک کنید. نخست این که آدرس دقیق آنجا را نوشته و در اختیارش قرار دهید، تا با استفاده از آن، به مقصد برسد. دیگر اینکه به اتّفاق یکدیگر از خیابانها و کوچهها عبور کنید و به مقصد برسید و دستش را در دست صاحب آن خانه بگذارید. اوّلی هدایت تشریعی عام و دومی هدایت تشریعی خاص است. اوّلی «ارائه طریق» و دومی «ایصال إلی المطلوب» نام دارد.
ماه مبارک رمضان فرصت خوبی است که همۀ ما از هدایت تشریعی خاص و ویژه برای رسیدن به مقصد استفاده کنیم.[۱۲]
رمضان، ماه تقوا
پیامبر خدا صلّی الله علیه وآله وسلّم در حدیثی در مورد تقوا چنین میفرماید: «أَتْقَی النَّاسِ مَنْ قَالَ الْحَقَّ فِیمَا لَهُ وَعَلَیهِ؛ باتقواترین مردم کسی است که حق را بگوید؛ چه به نفعش باشد و چه به ضررش».[۱۳] طبق این روایت یکی از نشانههای تقوا، گفتن حقّ در هر حال است؛ حتّی اگر به زیان خودم، یا خانوادهام، یا بستگانم، یا حزب و گروهم باشد. اگر در مبارزه با هوای نفس به این مرحله رسیدی اوج قلّۀ تقوا را فتح کردهای و با تقواترین مردم محسوب میشوی.
نتیجه اینکه برترینِ مردم شدن مشروط به تقواست و ماه رمضان هم ماه تقواست و فلسفۀ روزه هم رسیدن به تقوا میباشد.[۱۴] حضرت یوسف علیه السلام در سایۀ تقوا موفّق شد بر تمام مقدّمات و ابزارهای گناه غلبه کند و تسلیم هوای نفس و شیطان نشود.[۱۵]
سعی کنیم به اصلاح و تهذیب نفس پرداخته و به ویژه در ماه مبارک رمضان به درجات بالاتری از تقوا برسیم تا ان شاء اللّه به ثمرات و برکات مادی و معنوی آن نائل شویم.[۱۶]
صبر در مسیر اطاعت
رسیدن به اوج قلّۀ افتخار، خواه در جنبۀ مادّی یا معنوی، بدون عبور از سنگلاخها، مشکلات و فراز و نشیبها ممکن نیست. در مسیر افتخار همیشه موانعی بوده و هست. کسانی میتوانند به اوج برسند که ناهمواریهای مسیر را تحمّل کنند که همان «صبر در مسیر اطاعت» نام دارد. در مسائل معنوی و پیشرفتهای افتخارآمیز هم، باید مشکلات را تحمّل کرد.
یکی از عبادتهای مهمّ، روزۀ ماه رمضان است که در قرآن مجید «صبر» نامیده شده است: «وَاِسْتَعِینُوا بِالصَّبْرِ وَاَلصَّلاةِ؛ یاری بجویید از صبر [روزه] و از نماز».[۱۷] به این معنا که روزه، ارادۀ انسان را قوی میکند، او را در مقابل مشکلات مقاوم میسازد، به او درس استقامت میدهد و در زندگی انسان بسیار تأثیرگذار است. مخصوصاً روزۀ ماه مبارک رمضان در ایام گرم تابستان و یا در مناطقی که به قطب شمال و یا جنوب نزدیکاند و روزهای طولانی دارند، به گونهای که در بعضی مناطق روزها ۲۲ ساعت طول میکشد و هوا درحالیکه هنوز تاریک نشده، روشن میشود.[۱۸]
گرچه کلمه «صبر» در روایات فراوانی به روزه تفسیر شده است، ولی مسلماً منحصر به روزه نیست، بلکه ذکر روزه به عنوان یک مصداق بارز و روشن آن است، زیرا انسان در پرتو این عبادت بزرگ ارادهای نیرومند و ایمانی استوار پیدا میکند و حاکمیت عقلش بر هوس هایش مسلم میگردد.
مفسران بزرگ در تفسیر این آیه نقل کرده اند که رسول گرامی اسلام هر گاه با مشکلی روبرو میشد که او را ناراحت میکرد از نماز و روزه مدد میگرفت.[۱۹]
ضریب اعمال در ماه رمضان
همۀ کارها در ماه مبارک رمضان ضریب دارد: «اَلْحَسَناتُ فیهِ مُضاعَفَةٌ؛ حسنات در آن دو چندان است»،[۲۰]یعنی در عدد مهمّی ضرب میشود که حدّاقل آن هفتاد است.[۲۱] کمک به نیازمندان در این ماه، هفتاد برابر ماههای دیگر ارزش دارد. تلاش برای فرستادن دختران یتیم به خانۀ بخت، آزادی زندانیان، درمان بیماران، کمک به تحصیلات دانشآموزان و دانشجویان بیبضاعت و مانند آن در ماه مبارک رمضان هفتاد برابر ماههای دیگر اجر و ثواب دارد.
لذا این ماه عزیز فرصت بسیار خوبی است که باید آن را مغتنم شمرد و تا آنجا که میتوان، کارهای خیر انجام داد، چراکه معلوم نیست عمر انسان به قدری طولانی باشد که ماه رمضان دیگری را درک کند.[۲۲]
ماه رمضان، بهار قرآن
یکی از کارهای بسیار مهم در ماه مبارک رمضان آشنایی بیشتر با قرآن است.
کتابی که در این ماه پرفضیلت نازل شده[۲۳] و عظمت شب قدر که در ماه مبارک رمضان است،[۲۴] به دلیل نزول قرآن در آن میباشد. بنابراین، ماه مبارک رمضان بهار قرآن است.
بحمداللّه جلسات تلاوت و قرائت قرآن مجید در این ماه پربرکت فراوان است و سال به سال بر کمّیت و کیفیت آن افزوده شده، و در همه جا با شکوه و عظمت خاصّی برگزار میشود.
ولی مهمّتر از آن، آشنایی با مفاهیم و مضامین و معارف قرآن است. الفاظ قرآن، جسم است و روح آن، مفاهیم و معارف و تفسیر آیات قرآن است. و لذا علاوه بر جسم قرآن، باید با روح آن نیز آشنا شد.[۲۵]
هدیه معنوی ماه رمضان
از رسول خدا صلّی الله علیه وآله وسلّم در مورد لیلة القدر سؤال شد. آن حضرت جوابی دادند که مطلب مهمّی در آن نهفته شده است. ایشان از جای برخاست و خطبهای خواند و در پاسخ سؤال مذکور فرمود: «اِعْلَمُوا أَیهَا النَّاسُ أَنَّهُ مَنْ وَرَدَ عَلَیهِ شَهْرُ رَمَضَانَ وَهُوَ صَحِیحٌ فَصَامَ نَهَارَهُ وَقَامَ وِرْداً مِنْ لَیلِهِ وَوَاظَبَ عَلَی صَلاتِهِ وَهَجَرَ اِلَی جُمُعَتِهِ وَغَدَا اِلَی عِیدِهِ فَقَدْ أَدْرَکَ لَیلَةَ الْقَدْرِ وَفَازَ بِجَائِزَةِ الرَّبِّ عَزَّ وَجَلَّ؛ ای بندگان خدا! بدانید و آگاه باشید که هرکس با بدن سالم وارد ماه مبارک رمضان شود و روزها روزه بگیرد و بخشی از شب را عبادت کند و نماز را با دقّت به جا آورد و در نماز جمعه شرکت کند و مراسم عید فطر را به جا آورد، شب قدر را [که در لابهلای این شبها بوده] درک کرده و به جایزۀ خداوند متعال دست یافته است».[۲۶]
امام صادق علیه السلام، که راوی روایت فوق از رسول خدا صلّی الله علیه وآله وسلّم است، پس از تمام شدن کلام آن حضرت، در تفسیر «جائزة الرب» فرمود: «فَازُوا وَاللَّهِ بِجَوَائِزَ لَیسَتْ کَجَوَائِزِ الْعِبَادِ؛ به خدا قسم! روزهداران به جوایزی دست پیدا میکنند، که مانند جوایزی که بندگان خدا به یکدیگر میدهند نیست».[۲۷]
جایزۀ متناسب
گرچه امام ششم علیه السلام اندکی جائزة الرب را شرح داد، امّا هنوز اجمال دارد. برای توضیح بیشتر باید گفت: جایزه چیزی است که در مقابل انجام کار مهمّی به انسان داده میشود. اگر در ورزش بدرخشد جوایز ورزشی میدهند و اگر در امور علمی موفقیتهایی کسب کند جوایز علمی میگیرد، و همچنین در رشتههای دیگر.
ولی به هر حال جوایز بر حسب جایزهگیرندگان است، نه بر حسب جایزهدهندگان. بدون شک اگر شخص بزرگی به شخص کوچکی جایزۀ کوچکی بدهد، در شأن آن بزرگ نیست، بلکه باید جایزهای بدهد که مطابق شأن خود او باشد. اگر خداوند متعال بخواهد به بندگانش جایزهای بدهد، متناسب با ذات اوست، و لذا در دعاها میخوانیم: «اَللّهُمَّ عامِلْنا بِفَضْلِکَ وَلا تُعامِلْنا بِعَدْلِکَ؛ ای معبود من! با ما به فضل و کرم و بزرگواریات عمل کن، نه با عدالتت».[۲۸]
جایزۀ خداوند
در روایات مربوط به فضیلت ماه رمضان از پیامبر اکرم صلّی الله علیه وآله وسلّم نقل شده است که وقتی بر منبر بود آمین گفت. مردم از دلیل آن سؤال کردند. فرمود: «أَیهَا النَّاسُ اِنَّ جَبْرَائِیلَ اسْتَقْبَلَنِی فَقَالَ: یا مُحَمَّدُ مَنْ أَدْرَکَ شَهْرَ رَمَضَانَ فَلَمْ یغْفَرْ لَهُ فِیهِ فَمَاتَ فَأَبْعَدَهُ اللَّهُ قُلْ: آمِینَ، فَقُلْتُ: آمِینَ؛ ای مردم! جبرائیل نزد من آمد و گفت: ای محمد! هر کس ماه رمضان را درک کند و آمرزیده نشود و در آن حال از دنیا برود، از رحمت خدا دور باشد، من هم آمین گفتم».[۲۹]
با توجه به این مطلب، خداوند چه جایزهای که متناسب با ذات پاک اوست، برای بندگانش در ماه مبارک رمضان و در شب قدر در نظر گرفته است؟
این جایزه همان چیزی است که در قرآن مجید به آن اشاره شده،[۳۰] و در حدیث توضیح داده شده است. حضرت دراینباره فرمود: «ما لا عَینٌ رَأَتْ وَلا اُذُنٌ سَمِعَتْ وَلا خَطَرَ عَلی قَلْبِ بَشَرٍ؛ نه چشمی آن را دیده، و نه گوشی چیزی دربارۀ آن شنیده، و نه بر قلب انسانی خطور کرده است».[۳۱]
به راستی چه جایزهای بالاتر از قرب الهی؟ چه جایزهای بهتر از عاقبت به خیری و [آمرزش]؟ چه جایزهای گواراتر از امنیت حاصل از ایمان؟ آیا جایزهای که به حر بن یزید ریاحی داده شد کم بود؟ چرا چنان جایزهای به او داده شد؟ چون در مقابل امام حسین علیه السلام ادب کرد و جواب نفرین امام علیه السلام را نداد.
در مقابل، افرادی را در تاریخ سراغ داریم که عابد و نیک نام و مستجاب الدعوه بودند؛ ولی عاقبت به شر شدند و با بدنامی از دنیا رفتند.
از خداوند متعال درخواست کنیم که جایزۀ ما را عاقبت به خیری و ایمان و یقین و آرامش و فرزندان صالح و سلامتی و امنیت قرار دهد! آمین یا ربّ العالمین.[۳۲]
منابع:
۱. رساله نوین
۲. تفسیر سوره احزاب
پینوشتها:
[۱] مثالهای زیبای قرآن، ج۱، ص۱۲.
[۲] گفتار معصومین علیهم السلام، ج۲، ص۱۲۰.
[۳] مثالهای زیبای قرآن، ج۱، ص۱۲.
[۴] کافی (ط – الإسلامیة)، ج۴، ص۱۵۷، ح۵.
[۵] تعلیم و تربیت در تفسیر نمونه، ج۲، ص۲۲۶.
[۶] سورۀ بقره، آیۀ ۱۸۳؛ (تفسیر نمونه، ج۱، ص۶۲۳).
[۷] سورۀ بقره، آیۀ ۱۸۳.
[۸] بحار الأنوار (ط – بیروت)، ج۹۳، ص۳۵۶، ح۲۵.
[۹] همان، ص۲۹۲، ح۱۶.
[۱۰] رساله نوین، ص۱۷۰.
[۱۱] همان، ص۱۶۸.
[۱۲] زندگی پر ماجرای نوح علیه السلام، ص۳۳.
[۱۳] بحار الأنوار (ط – بیروت)، ج۶۷، ص۲۸۸، ح۱۵.
[۱۴] تفسیر سوره احزاب، ص۲۵۶.
[۱۵] همان، ص۳۵.
[۱۶] همان، ص۲۵۶.
[۱۷] سورۀ بقره، آیۀ ۴۵.
[۱۸] مفاهیم تحریف شده، ص۲۱.
[۱۹] تفسیر نمونه، ج۱، ص۲۱۸.
[۲۰] بحار الأنوار (ط- بیروت)، ج۹۳، ص۳۶۱، ح۲۹.
[۲۱] ر.ک: وسائل الشیعة (ط – قم)، ج۷، ص۲۲۲، ح۹.
[۲۲] تفسیر سوره احزاب، ص۱۹.
[۲۳] آیات قرآن و روایات متعدّدی دلالت بر این مطلب دارد. آیۀ شریفۀ ۱۸۵ سورۀ بقره و دعای معروف «یا علی یا عظیم» را که در ماه مبارک رمضان پس از نمازها خوانده می شود – و مرحوم ابن طاووس در کتاب الاقبال بالاعمال الحسنه (ط – قم)، ج۱، ص۸۰ آن را ذکر کرده است – می توان به عنوان نمونه ذکر کرد.
[۲۴] تردیدی نیست که «لیلة القدر» در ماه رمضان است. چون جمع میان آیۀ شریفۀ ۱۸۵ سورۀ بقره و آیۀ اوّل سورۀ قدر همین مطلب را اقتضا می کند، علاوه بر اینکه این مطلب از روایات و دعاهای متعددی استفاده می شود.
[۲۵] تفسیر سوره احزاب، ص۱۹.
[۲۶] بحار الأنوار (ط – بیروت)، ج۹۴، ص۱۸، ح۴۰.
[۲۷] همان.
[۲۸] منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (ط – تهران)، ج۱۴، ص۳۵۶.
[۲۹] بحار الأنوار (ط – بیروت) ، ج۹۳، ص۳۴۲، ح۱۴؛ (عرفان اسلامی (شرحی جامع بر صحیفه سجادیه))، ج۲، ص۱۹۲.
[۳۰] سورۀ سجده، آیۀ ۱۷.
[۳۱] نهج الفصاحة (ط – قم)، ص۳۲۹، ح۸۶۸.
[۳۲] کشتی نجات (چهل حدیث از پیامبر (ص))، ص۱۵۳.
نظر شما