گروه اندیشه: گزارش زیر نوشته رضا دستجردی در ایبنا، به معرفی و بررسی کتاب «دانشنامه علایی» اثر برجسته ابنسینا، فیلسوف و دانشمند نامدار ایرانی میپردازد. این مقاله که به مناسبت روز بزرگداشت ابنسینا تهیه شده، به تاریخچه، ساختار و اهمیت کتاب پرداخته است. این گزارش از نظر موضوعی، به معرفی ابن سینا و دانشنامه علائی، اهمیت و ویژگی های کتاب در دو حوزه توسعه زبان فارسی، و حفظ میراث فلسفی، ساختار و محتوای کتاب شامل منطق، طبیعیات، ریاضیات (هیئت و موسیقی)، و الهیات ، و جایگاه کتاب در تاریخ فلسفه است. این گزارش در زیر از نظرتان می گذرد:
****
در روزگاری که غزنویان فلسفه را سرکوب میکردند، ابنسینا با نوشتن «دانشنامه علایی» بهزبان فارسی، آن را به اطلاع عموم مردم رساند. این کتاب بر فیلسوفان غربی مانند توماس آکویناس تأثیر گذاشت و در دوران رنسانس اروپا ترجمه شد. اول شهریور، روز بزرگداشت ابنسینا از مشاهیر جامعالاطراف ایران و جهان است که از وی آثار بسیاری در پزشکی، ریاضیات، اخترشناسی، فیزیک، شیمی، جغرافیا، زمینشناسی، شعر، منطق، فلسفه، موسیقی و نظایر آن به جای ماند.
از آن میان، «دانشنامه علایی» اثر برجسته ابنسینا، یکی از نخستین دانشنامههای فلسفی به زبان فارسی است که در قرن پنجم هجری قمری نوشته شد. کتاب شامل چهار بخش اصلی منطق، طبیعیات، ریاضیات (هیئت و موسیقی)، و الهیات است. این اثر که به درخواست علاءالدوله کاکویه تألیف شد، نهتنها میراث فلسفه مشایی را حفظ کرد، بلکه نقش کلیدی در توسعه زبان فارسی علمی داشت. آنچه از نظر میگذرد، مروری است بر اثر جاودانه این چهره شهیر ایران و جهان که برگرفته از نسخه دانشمند بزرگ معاصر محمد معین است که به نگارش مقدمه و حواشی و تصحیح آن همت گمارد.
«دانشنامه علایی» از مهمترین آثار فلسفی ابنسینا، دانشنامهای جامع در علوم عقلی است که به زبان فارسی نوشته شده و نشاندهنده عمق دانش و نوآوریهای این شخصیت علمی در زمینههای مختلف فلسفه، علم و الهیات است. ابنسینا، که در ۳۷۰ ق در بخارا زاده شد و در ۴۲۸ ق در همدان درگذشت، از بزرگترین فیلسوفان و پزشکان جهان اسلام است و آثارش همچون «الشفاء» و «القانون فی الطب» تأثیر عمیقی بر تاریخ علم و فلسفه بر جای گذاشته است.
«دانشنامه علایی» طی سالهای ۴۱۲ تا ۴۲۸ قمری در اصفهان نوشته، و به درخواست علاءالدوله، امیر کاکویه، تألیف شد. علاءالدوله که حامی ابن سینا بود، از او خواست کتابی مختصر و مفید در فلسفه به زبان فارسی بنویسد تا برای عموم علما و علاقهمندان قابل دسترس باشد. این کتاب، برخلاف آثار عربی ابنسینا همچون «الشفاء» که مفصلتر هستند، خلاصهای از فلسفه مشایی است و نگارش آن به زبان فارسی، اثر را به یکی از نخستین متون علمی فارسی تبدیل کرده است.