امیر حسنزاده*: اعمال عبادی فراوانی بر مسلمانان واجب است که باید در زمان خاصی انجام گیرند. مانند روزه که باید در ماه مبارک رمضان باشد یا اعمال حج که باید در دهه اول ماه ذیالحجه انجام گیرند. تعیین شروع یا پایان این ماهها هم طبق حکم شارع مقدس نیازمند رویت هلال ماه است. هر چند که رویت هلال محدود به ماههای ذکر شده نمیشود و گروههای علاقمندی در تمامی ماهها به استهلال میپردازند؛ اما همواره بحث رؤیت هلالهای رمضان و شوال است به موضوع داغ بحث مردم تبدیل میشود.
خوشبختانه این امر در کشورمان با بهکارگیری گروههای متعدد و آموزش دیده در سالهای اخیر وارد مرحله جدیدی شده است. امروزه منجمان میتوانند مکان ماه را در آسمان با دقتهای فوقالعاده بالا بدست آورند. مصداق این گفته، محاسبه دقیق زمان خورشیدگرفتگی است، اما شروع ماههای قمری و کلا ملاکهای تقویم قمری وابسته به رؤیت هلال ماه است.
تقویم هجری قمری چیست؟
تقویم هجری قمری، تقویم دینی مسلمانان جهان است و مناسبتهای دینی آنها بر اساس تقویم هجری قمری ضبط و ثبت شده، از این رو آشنایی با این تقویم، بسیار مهم است.
مبداء این تقویم، اول محرم سال هجرت پیامبر اسلام (صلی ا... علیه و آله) از مکه مکرمه به مدینه منوره است و برای تعیین ماهها از دوره اهله ماه استفاده شده است. به فاصله زمانی بین دو ماه نوی متوالی، دوره تناوب هلالی گفته میشود که با مقدار میانگین 53/29 روز برابر طول متوسط یک ماه قمری است؛ اما از آنجاکه طول ماه در تقویم نمیتواند عدد غیرصحیح باشد، بنابراین هر ماه در تقویم قمری یا 29 یا 30 روز به طول میانجامد. تاریخ اول هر ماه قمری با رویت هلال ماه نو در شامگاه روز بیستونهم یا سیام ماه قبل، به اثبات میرسد. اگر هلال ماه نو در روز بیستونهم ماه قمری رویت شود، آن ماه به پایان رسیده و فردا اول ماه بعد است؛ در غیر اینصورت آن ماه قمری 30 روزه و روز پس از آن بدون شک اولین روز از ماه قمری جدید است. پیشبینی وضعیت رویت هلال ماه با محاسبه مشخصات نجومی ماه در شامگاه بیستونهم ماه قمری و بررسی وضعیت رویتپذیری آن بر اساس معیارهای نجومی انجام میشود. در این تقویم، هر ماه مستقل از ماه قمری قبلی است و ممکن است تا چند ماه متوالی ماهها 29 روزه یا 30 روزه باشند.
از آنجا که ملاک تقویم قمری توسط شرع مقدس مشخص شده، آغاز ماه قمری نیز توسط مراجع دینی اثبات و اعلام میشود. تنوع فتواهای اثبات آغاز ماه قمری هم کم نیست. برخی معتقدند گواهی دو نفر مرد مسلمان عادل برای آغاز ماه قمری کافی است. برخی دیگر معتقدند هر منطقه جغرافیایی باید مستقل از مناطق دیگر ماه را آغاز کند برخی دیگر هم معتقدند رویت هلال در یک منطقه برای تمام مناطق زمین که در یک شب به سر میبرند، کافی است. از سوی دیگر، برخی فقط رویت هلال را با چشم غیر مسلح قبول دارند و برخی دیگر، استفاده از ابزار اپتیکی را بلامانع دانستهاند.
در حال حاضر مرجع رسمی تقویم در کشورمان شورای مرکز تقویم موسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران است که برای استخراج تقویم قمری از نظرات فقهی مقام معظم رهبری بهره میبرد.
تشکیل هلال ماه
گردش ماه به دور زمین موجب میشود که ما آن را به حالتهای مختلفی ببینیم که دلیل آن، تغییر زاویه ماه نسبت به خورشید و زمین است. هنگامی که ماه بین زمین و خورشید قرار دارد، هیچ بخشی از ماه برای ناظر زمینی روشن نیست. اصطلاحاً به این لحظه مقارنه ماه و خورشید یا ماه نو گفته میشود. در واقع مقارنه لحظه تولد ماه است.
با جابه جا شدن ماه در مدار خود، رفته رفته بخشی از آن از خورشید نور میگیرد و هلال ماه تشکیل میشود. حدود هفتاد سال پیش اخترشناسی فرانسوی به نام «آندره دانژون» نشان داد که تا وقتی جدایی زاویه بین ماه و خورشید به 7 درجه نرسیده، هلال ماه تشکیل نمیشود. او دلیل این حد را پستی و بلندیهای لبه ماه دانست که باعث میشود سایه کوههای ماه، بخشهای روشن آن را بپوشاند.
پس از این که ماه بیشتر از 7 درجه از خورشید فاصله گرفت، شرایط برای مشاهده هلال مهیا میشود؛ اما عوامل متعددی در وضعیت رویتپذیری هلال ماه تاثیرگذار است که در اینجا به چند مورد از آن میپردازیم.
• سن ماه: هر چه از مقارنه ماه بیشتر بگذرد و سن هلال ماه بیشتر باشد، رویت آن آسانتر است. به طور متوسط، ماه در هر ساعت به انداه قطر ظاهری خود در آسمان جابجا میشود، بنابراین با افزایش سن هلال، ماه فرصت بیشتری دارد تا از خورشید فاصله بگیرد و درنتیجه سطح درخشان آن بیشتر میشود.
• مدت مکث : هلالهای شامگاهی پس از غروب خورشید، غروب میکنند. فاصله زمانی بین غروب خورشید و غروب ماه را مدت مکث میگویند. هر چه مدت مکث بیشتر باشد، ماه مدت بیشتری در آسمان است و با تاریکتر شدن آسمان، امکان رویت فراهم میشود. البته مدت مکث هلالهای باریک کمتر از 40 دقیقه است. معمولا چنین هلالهایی بلافاصله پس از غروب خورشید قابل مشاهده نخواهند بود و رصدگر باید دقایقی تحمل کند تا شرایط مناسب فراهم شود.
• ارتفاع هلال: هرچه ارتفاع هلال بیشتر باشد، از ناحیه روشن اطراف محل غروب خورشید دورتر است و بنابراین هم زمان مکث بیشتری خواهد داشت و هم در ناحیه تاریکتر آسمان واقع میشود.
• حضیض مداری: مدار ماه به دور زمین یک بیضی است. وقتی ماه در فاصله نزدیکی از زمین واقع است، با سرعت بیشتری حرکت میکند و وقتی از مین دورتر است، با سرعت کم