مدخل :
پشتیبانی از رزمندگان و یگانهای عملیاتی در هشت سال دفاع مقدس تنها در بعد سخت افزاری آن نبود. اگر چه ایستادگی در مقابل دشمنی سرتا پا مجهز به ادوات پیشرفته ، نیازمند سلاح هایی به مانند آن است ، اما در دنیای امروز بخشی از جنگ شامل مقوله نرم افزاری آن می شود.
اطلاع رسانی ، اقناع افکار عمومی در حوزه های داخلی و خارجی و تقابل با جنگ روانی ، در حوزه نرم افزاری دفاع مقدس محسوب می شود.
این مقاله به نقش اطلاع رسانی در دوران دفاع مقدس می پردازد. منظور نگارنده از وسایل ارتباط جمعی در این نوشتار تنها به حوزه رسانه های جمعی مدرن خلاصه نمی شود.
اگرچه نمی توان نقش این وسایل را در دفاع مقدس نادیده گرفت اما نویسنده اعتقاد دارد به دلیل جغرافیای فرهنگی و مذهبی این سرزمین ، نقش رسانه های سنتی در جنگ تحمیلی به مراتب برجسته تر از رسانه های جمعی مدرن بود. ابزاری که بنیانگذار جمهوری اسلامی (ره) با استفاده از آن توانست در عصر رسانه های قدرتمند ، انقلاب اسلامی را به پیروزی برساند.
تهاجم به نهال نورس انقلاب
با پیروزی انقلاب اسلامی و پس از آن جریان گروگانگیری و شکست عملیات طبس ، آمریکا متحمل ضربات پیاپی و تحقیر کننده ای از سوی ایران شد. موضوعاتی که کاخ سفید نمی توانست به راحتی از کنار آن بگذرد.
در همین پیوند، روزنامه نیویورک تایمز در آوریل ۱۹۸۰ (اردیبهشت ۱۳۵۹) یعنی پنچ ماه پیش از تهاجم عراق به ایران نوشت:
"دولت امریکا پس از شکست عملیات طبس، امکان اجرای سه طرح نظامی بسیار مهم در شهرهایی که محل نگهداری گروگانهای امریکاست، مینگذاری در میادین صدور نفت، یا بمباران پالایشگاههای ایران را در دستور کار دارد......... واشنگتن امیدوار است تحریم اقتصادی و سیاسی ایران بتواند در سایه تیرگی روابط ایران و عراق تاثیر بیشتری داشته باشد ........ عدهای معتقدند چشمانداز جنگ با کشوری نیرومند (عراق) شاید ایران را به تجدید نظر در سیاست های خود وادار سازد ." (۱)
در همین ایام روزنامه های "وال استریت ژورنال" و "تایمز لندن" نیز از سفرهای محرمانه مقامات آمریکایی به بغداد و ملاقات با صدام حسین پرده برداشتند. سفرهایی که مقدمات طولانی ترین جنگ در قرن بیستم را رقم زد .
۳۱ شهریور ماه ۱۳۵۹ بود که نظامیان عراقی حمله همهجانبه ای را در طول بیش از ۱۰۰۰ کیلومتر مرز مشترک با جمهوری اسلامی ایران آغاز کردند، جنگی که هشت سال به طول انجامید.
جنگ تحمیلی و ضرورت های اطلاع رسانی
نیمه دوم شهریور ماه ۵۹ خبرها حکایت از بمباران مناطق مرزی ایران توسط عراق داشت که این تحرکات در ۳۱ شهریور ماه به یک تهاجم گسترده تبدیل شد. همانگونه که جنگ شرایط ویژه ای را بر کشور تحمیل کرد، حوزه های اطلاع رسانی نیز متاثر از این وضعیت، تشکیلات خاص خود را می طلبید.
حوزه نبرد در جنگ های نظامی منحصر به خطوط تماس نیست بلکه حوزه های اطلاعات و اخبار و دیپلماسی را نیز در بر می گیرد لذا مسئولان نظام در آن شرایط بحرانی می بایست سازوکارهای لازم را در همه این حوزه ها ، برای دفاعی همه جانبه فراهم می آوردند، که تشکیل "ستاد تبلیغات جنگ " در همین راستا ارزیابی می شود.
کمال ستاد تبلیغات
"سید کمال خرازی" رییس وقت خبرگزاری پارس که در دیماه سال ۱۳۶۰با تصویب مجلس شورای اسلامی به " خبرگزاری جمهوری اسلامی " تغییر نام یافت،(۲) مسئولیت تشکیل ستاد تبلیغات جنگ را برعهده گرفت .
البته ریاست مدیرعامل وقت ایرنا بر ستاد تبلیغات جنگ به معنای اداره این ستاد از سوی خبرگزاری جمهوری اسلامی نیست. اگرچه در بدو شکل گیری ستاد ، نقش مدیران وقت ایرنا و کارکنان این رسانه حاکمیتی برجسته بود .اما نقش آفرینی در حوزه نرم افزاری جنگ، شامل همه خبرنگاران و عکاسان از همه رسانه ها و مطبوعات کشور بود که نمونه بارز آن "گروه چهل شاهد" است .
این تشکیلات که در ابتدا "ستاد تبلیغات شورایعالی دفاع " نامیده می شد ، وظیفه نظارت برخروجی خبرهای مربوط به جنگ را در رسانه های جمعی کشور برعهده گرفت.
در ادمه روند فعالیت ستاد ، جلسات منظمی با مدیران مطبوعات ، صدا و سیما و واحد مرکزی خبر با محوریت اخبار جنگ برگزار می شد که شکل تکامل یافته این جلسات ، به "شورای سیاستگذاری ستاد تبلیغات جنگ" تغییر نام داد.(۳)
با تشکیل ستاد ، اخبار دریافتی از سوی مطبوعات و رسانه های دیگر، پس از تایید مسئولان وقت ستاد تبلیغات منتشر می شد ضمن اینکه ستاد در دست یابی به هدف گزاریهای خود ، بسته های خبری را برای ساعات خاص پخش در صدا و سیما و رادیو آماده می کرد.
این بسته ها ، علاوه بر اقناع افکار عمومی داخلی، پاسخ به جنگ روانی دشمن را نیز دنبال می کرد.
خبرنگاران اعزامی به جبهه ها نیز از سوی این ستاد سازماندهی و به مسئولان محورهای خطوط نبرد معرفی می شدند.
چشم های شیشه ای جنگ
نگاه به آینده و ثبت رشادتهای مردمی در صحنه های نبرد ، نیازمند سازوکارهای جدیدی بود . در همین پیوند بود که در اسفند ماه ۱۳۶۰ خرازی ابتکار دیگری بخرج داد و آن تشکیل هسته مرکزی گروه چهل شاهد بود.
گروهی از هنرمندان با فراگرفتن آموزش های نظامی به دوربین های عکاسی و فیلم برداری مجهز شدند تا وقایع جنگ را برای آیندگان ثبت و ضبط کنند.
در هر عملیات بیش از ۲۰ گروه فیلمبرداری و عکاس به محورهای درگیر اعزام و تا پایان عملیات به ثبت وقایع می پرداختند.
اعضای چهل شاهد که تا پایان جنگ در اهواز و در مرکز خبرگزاری جمهوری اسلامی در منطقه امانیه مستقر بودند، پانزده شهید تقدیم انقلاب اسلامی کردند.
این گروه تا اواخر سال ۶۴ به همان شکل اولیه اداره می شد اما با اضافه شدن بخش هنری به ستاد تبلیغات جنگ در سال ۶۵ ( که بعدها به معاونت ارتقا یافت) گروه چهل شاهد نیز دارای ساختار جدیدی شد .
این گروه از رزمندگان هنرمند توانستند با حضور در بیش از ۴۰عملیات داخلی و برون مرزی ، سندهای شرافت و ایستادگی یک ملت را ، برای نسلهای آتی به یادگار بگذارند. (۴)
رادیو رسانه ای صمیمی
از میان همه رسانه های ارتباط جمعی ، رادیو به دلیل فراگیری و قدمت با اکثر خانواده های ایرانی همنشینی و همنفسی دیرینه ای دارد. نقش این رسانه در هشت سال دفاع مقدس در ایجاد نشاط بعد از هر پیروزی با پخش مارش معروف و ترغیب توده ها برای حضور در صحنه های نبرد هماره به یادگار خواهد ماند.
واگویه های مدیر رادیو طی سالهای ۵۹ تا ۶۲ از حال و هوای روزهای دفاع مقدس خواندنی است :
" آن زمان که جنگ شروع شد، شبکه یک تلویزیون ۷-۸ ساعت بیشتر برنامه نداشت. شبکه دو هم شبکه آموزشی بود. همه بار مسایل خبری و جنگ روی دوش رادیو بود.
در آن زمان نیروی انسانی دوره دیده در اختیار ما نبود؛ فقط علاقهمندان به رادیو و تلویزیون و انقلاب خودبهخود وارد رادیو شدند. خ